Командировкышто лийме жапыште Марий самырык театрын артистше-влак дене пырля меат тышке толна. Ялыш пурымаште кугорно воктене йошкар кермыч дене оптымо, марий тӱр дене сӧрастарыме стела вигак шинчалан перныш. Тудым Кугу Тавран шочшыжо-влак - «Успех» ООО-м вуйлатыше В.И. Айметов ден предприниматель Ю.П.Алтынбаев - шочмо ялыштын 500 ияш лӱмгечыжлан пӧлекленыт. Ты моторлыкым шнуй Кӱсӧ курык деч тораште огыл кече лекме могырышкыла вераҥдыме. Мо оҥайже: негызым пышташ манын, мландым пургедаш тӱҥалме годым имне таганым муыныт. «Юмо мыланна палым ыштен, - мане В.И.Айметов. - Тугеже верым чын ойыренна». А пиалым кондышылан шотлалтше таганым стелышкак пижыктеныт.

28 июньышто Кугу Тавран чесле пайремыштыже лийна. Тудым почаш да Российын флагшым нӧлталаш ялын эн шоҥго да пагалыме еҥже-влаклан – тылын пашаеҥже Кумаза Мишина ден орденоносец Николай Ивановлан – ӱшанышт.

Могай пайрем саламлымаш деч посна! Свердловск областьым вуйлатыше-влакын поро тыланымаш шомакыштым Кугыжаныш Погынын депутатше А.Ф.Абзалов конден ыле. Тыгак «Единый Россий» партийын ты кундемысе филиалже гыч Н.М.Постных, Красноуфимск район администрацийым вуйлатыше П.М.Лосев, Свердловск областьысе «Мари» ушем вуйлатышын алмаштышыже-влак Л.И.Канакаев ден И.И.Изибаев, Кугу Тавра ялын шочшыжо, Санкт-Петербургысо информаций, связь тӱнямбал академий гыч К.К.Тюпаев да молат пайремыш чумыргышо калыкым лӱмгече дене саламлышт.

Марий Эл гыч «Марий национальный конгресс» мер толкын исполкомым вуйлатыше А.Е.Васильев, Марий самырык театрын директоржо Э.В. Александров, «Ош Виче» землячествысе Урал марий-влакын представительышт О.Б.Аптышева толыныт ыле да пӧлекым ыштышт. Марий тӱвырам нӧлтен шогымылан марий карт Б.А. Александров ден «Успех» кресаньык озанлыкым вуйлатыше В.И.Айметовлан Марий Эл Республикысе тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министрствын Чап кагазшым кучыктышт.

Кугу Тавра калык лӱмеш сцена гыч шуко поро мут йоҥгалте, пашам тыршен ыштымыштлан мокталтышт. «Тавра» ООО-м вуйлатыше С.П.Хамзин, Свердловск областьысе тӱвыра пӧлкам вуйлатыше Н.Ветрова, Красноуфимск район администрацийым вуйлатыше П.М.Лосев да молат ойыртемалтше-шамычым почётан грамота да шергакан пӧлек дене палемдышт.

Пайрем жапыште тӱрлӧ конкурс эртаралте. Тысе калык имньым ончен ила, самырык тукымат ты вольык деке шӱман. Сандене чыла кугу пайремыштат имне дене таҥасымаш лиеш. Ты ганат индеш имнешке ӱчашыш. Красноуфимск районысо Сарсаде гыч Владимир Валиев Блеск лӱман йолташыж дене чылаштым ончылтыш.

Марий кудо-влакат тора гычак волгалтыч. Кажныже шке шотан ыле. Изи оралте гай сӧрастарыме, марий тӱран вургемым, солыкым, ӱстелшовычым, икманаш, Свердловск кундемысе марийын ойыртемалтше тӱрлеман ятыр арвержым, тошто ӱзгаржым ужна. Калыкнан тӱсшым ончыктышо кудо-влакым посна комиссий аклыш. Комиссийын еҥже-влакым кажне кудышто ӱстел коклаш ӱжыч да шоҥешталтше пура, мелна да моло тамле кочкыш дене сийлышт. Мотор Урал вургемыштым чиен, гармонь сем почеш муралтен-чӱчкалтен вашлийын ужатышт.

Комиссийын аклымыж почеш икымше вер Кугу Таврасе марий кудылан логале.  Кокымшо верым Арти районысо Ӱлыл Бардым, Кӱшыл Бардым, Изи Тавра, Пакшал ял-влакын пырля сӧрастарыме кудышт ден Красноуфимск  районысо Сарсаде ял пайлышт. Кумшо – Бугалышын. Тылеч посна «Марий калыкын тӱвыражым арален кодымылан» номинацийыште кок кудо палемдалте: Кӱшыл Бугалыш ден Юа.

Кугу Тавра ялын лӱмгечыжым палемдаш Урал кундемын тӱрлӧ районжо гыч ятыр фольклор коллектив толын ыле. Тавра калыкым шке могыр муро куштымашыж дене куандарыш. Палемден кодыманак: ансамбльлаште самырык-влак шукынак ыльыч. Тугеже Урал марийын тӱвыраже эше аралалтеш. Тыгак Пошкырт кундем Уфа оласе делегацият изи огыл ыле: «Ош виче сем» ансамбль, Башкортостан ден Марий Элын сулло артисткыже Полина Итальева шке мастарлыкыштым ончыктышт. Марий самырык театрын артистше-влакат кугу концертым пуышт.

Кажне ийын Кугу Тавра утыр сылнештеш. Тыште памаш ден таве-влакым сӧрастарат, йоча-влаклан модмо кудывече ышталтеш, корно ачалалтеш, уремлам ужар кушкыл дене сылнештарыме паша шукталтеш. Шукерте огыл эмлымверым чоҥаш тӱҥалме. Тыгак йоча садым нӧлташ,  спортзалым  тӧрлаташ палемдыме. Лишыл жапыште Бугалыш ден Тавра ялла коклаште газ пучым шупшмо шотышто программа илышыш шыҥдаралтшаш. Ты ялым уло районлан примерлан кондат.

Историйым шергалаш гын, Тавра калык эре ойыртемалтын. Община дене илен, сандене коклаштышт ны утыр поян да ны утыр нужна лийын огытыл. Чодыра коклаште верланымыштлан кӧра курал-ӱдымӧ мланде шагал лийын гынат, нигунам вес илемыш керылтын огытыл, эр ӱжара гыч кас ӱжара марте пашам тыршен ыштеныт, чодырам кукленыт. 1868 ийыште икымше церковно-приходской школ почылтын. Тушто Юмын законым, шотлаш, лудаш туныктеныт. Но чимарий йӱлам кучен илыше марий калык тунемаш тыршен огыл, садлан миссионер-шамычлан нуным шкешт велке савыраш йӧсӧ лийын. Ты кундем гыч туныктышо-шамычат 1930-шо ийлаште, Урал педтехникумым почмо деч вара, гына лектыныт. Тиде - В.М.Паймурзин ден А.А.Александров. А интеллигент радам Кугу Отечественный сар деч вара кушкын. Кызыт марте кӱшыл шинчымашым 120 еҥ утла еҥ  налын. Сулло лӱм да орден дене палемдалтше-влак улыт.

Ты кундем гыч Кугу Отечественный сарыште 117 еҥ вуйжым пыштен. Шочмо ялышке 73 еҥ пӧртылын. Нунын кокла гыч кызыт иктыже гына, Палюкбай Маликбаев, ӱмыржым шуя. Сеҥен пӧртылшӧ салтак-влак лӱмеш шӱгарла воктене тений обелискым шогалтыме.

500 ияш лӱмгечым вашлияш тыште ончылгочак ямдылалтыныт. Теве Кугу Тавра школын тунемше ден туныктышыжо-влак ятыр мероприятийым эртареныт: тӱрлӧ конкурсым, викториным шочмо ялыштлан пӧлекленыт, пушеҥгым шынденыт, верысе тоштерыш экскурсий дене миеденыт. Краеведений кружокыш коштшо йоча-влак вуйлатышышт Г.Т.Васюкова дене пырля урем-влакын лӱмыштым шымленыт да погымо материалыштым альбомыш чумыреныт. Ялын лӱмлӧ еҥже-шамычым – А.И.Сапин ден Б.А.Александровым – школыш унала ӱжыныт, шочмо ялышт нерген утларак пален налыныт. Александр Иванович ден Борис Алексеевич моткоч марий шӱлышан улыт. Коктынат историйым, Юмын йӱлам шымлат, марий тӱвырана аралалтше манын, тудым самырык тукымлан пуэн кодаш тыршат. Тиде шонымаш денак Кугу Тавраште изирак краевед тоштерым почыныт. Тыгай еҥ-влак коклаштына шукырак лийыт гын, марий калыкна илаш тӱҥалеш. Нуным почётан еҥ семын сценышке ӱжыныт ыле. Тунам Урал кундемын марий карт кугызаже Б.А. Александров уло калык лӱм дене Юмылан пелештыш: «О Поро Кугу Юмо! Волто тӱтыратым ӱлыкырак! Мланде тӱтыратым кӱшкырак нӧлтал! Мыланна, Россий калыклан, кок тӱтыра коклаште келшен илаш йӧным ыште! Вараксим гай куштылгын чоҥештылын, шке ӱмырым порсын гай эртарен, кече гай волгалтын, тылзе гай нӧлталтын, шӱдыр гай чолгыжын, ото гай йывыртен, Урал курык гай кугешнен илаш полшо!» Тек тиде шомак-влак шукталтыт.

Пайрем сылнын мучашлалте. Тӱрлӧ тӱсан вич шӱдӧ тулойып кавашке нӧлталте да Кугу Тавра ялым волгалтарыш. Тидыже ончыкылыклан пиалым тыланыме да ӱшаным сӧрымӧ шижмашым шочыктыш.

Анфиса Эманова ден Эльвира Ендылетова.

Снимкыште: Л.И.Канакаев ден Б.А.Александров.

В.И.Айметов ден Ю.П.Алтынбаев.

К.Мишина ден Н.Иванов.

Урал марийын ончыкылыкшо.

Арти район Изи Тавра калык пайрем дене саламла.