Погонан рвезылык → Вучем ӱшаналын, вучем йӧраталын…
Ава чон эре йоча пелен. Изи падырашыжым кеч-кунамат вуча, тора кундем гыч шочмо мӧҥгыжӧ чоҥештен толмыжым эрже-касше шекланен ила. А салтак корныш ужатыше ӱдырамашын шӱм-кылже кузерак кӱлтка? Икшывет военный лияш ямдылалтеш але военный лийын шуктен гын, мом таче тудлан тыланет? Могай шомак дене шкендын гаяк ава-влакым шыматет ыле? Тидын нерген да ушышто пӧрдшӧ моло шонымашымат у рубрикыш возен колтен кертыда.
Палыме марий мурызо Светлана Осипова мутланен шинчыме годым эн ондак шке аваж нерген шарналтыш. Вет Пошкырт кундемыште илыше ныл икшыван ӱдырамаш, колойжо-влакым ӧрдыж верлашке ужатымеке, ик гана веле огыл ойлен: «Ава лийыда – вучымашын ямжым шке пален налыда... Вучен-вучен, шӱем кадырген пытыш, окнаш ончен-ончен, шинчам нойыш...» Туге гынат тудо кажне кечын ӱшанен илен. Таче ты шотышто куштылгырак. Теве Светланат Женя эргыж дене телефон дене кажне кечын гаяк мутлана але Интернет гоч серышым возкалат. Рвезе Санкт-Петербургысо военный теҥыз инженер институтын нылымше курсыштыжо тунемеш. Мӧҥгыжӧ ийлан кок гана толын кая. Тунам ава эргыжым семалаш чыла вий-куатшым, йӧратымашыжым пуа: «Шукырак малтем, тутлынрак пукшем. А тиде корным шкеак ойыраш полшенам. Йошкар-Оласе 6-шо №-ан школышто 9-ше класс йотке тунеме, вара 4-ше №-ан гимназийысе кадет классыш колтышым. Тусо дисциплина, йодмаш тудын койыш-шоктышыжым пеҥгыдемденыт. Ынде институтыштат сайын тунемеш».
- Светлана, эргыда Тыланда могайрак?
- Тудо мыйын поро, шыма, ласка. Изиж годымак илышым умылаш тунемын, вет эре гастроль дене коштынам, а икшывым изимак кодаш логалын. Йӧсат лийын, шортынат, очыни. Кугурак лиймыж семын вурсашат пернен, но тиде сайлан веле, шонем.
- Эргыда ынде - Шочмо элын.
- Тидым мый умылем.
- Кажне гана тудым тора корныш ужатыме годым мом сугыньледа?
- Авам корныш лекмына кечын нимомат огеш ыште ыле, эсогыл пӧртымат эрыктен огыл. Тидым мыят шуктем. Ужатыме годым шинчавӱдат лектеш. Неле. Туге гынат эргым сайын тунем пытарышаш. Тек илыш-корныжо кумда да волгыдо лиеш, шкежат эллан кӱлешан да чын айдемыш кушкын шуэш. Нигуштат лӱдын, вожыл ынже шого. Чонлан, тазалыклан келшыше пашам мужо. А эргым армий деч шылтыше ача-авам ом умыло. Мыйын шонымаште, тиддеч нимо сайжат огеш лий. Рвезе йоча служитлышаш.
Евгений Васильев - 3-шо классыште тунемше Максим шольыжланат пример. Тудо шкежак каласыш: «Изам гай военный лийнем». Тугеже Светланалан тидымат шотыш налде огеш лий. Мыняр эрге уло, тунар гана армийыш ужаташ да тушеч куанен вашлияш ямдылалтман. Ойырымо корныдам эреак суксыда аралыже!
комментировать (0) |
Погонан рвезылык → Тушко тыланетат миен толман, йолташ!
Звенигово районысо Эҥервож ялын эргыже Красногорский школ деч вара Кожласоласе совхозыште ыштен, вара Марий самырык театрын студийышкыже толын, республикысе Тӱвыра ден сымыктыш колледжыш тунемаш пурен шуктен да тиде ийынак ноябрьыште повесткым налын. Оренбург областьысе Ясный олаш стратегий назначениян ракета войскаш логалын. Тушто ученийым эртымеке, ты кундемысе Голубой факел посёлкышто службым шуен. Чылаже ик ият пеле армийыште лийын. Таче тудо Марий самырык театрын ик эн чолга, вӱдышӧ артистшылан шотлалтеш. Тиде – Игорь Актуганов.
- Игорь, армий пагытыш пӧртылаш гын, могайрак тудо лийын? Кузе таче салтак илыш шарналтеш?
- Тӱҥалтыште учебный частьыште неле ыле. Тусо кече, мемнан дене таҥастарымаште, кок шагатлан ойыртемалтеш. Тыште эше малат гын, мыланна кынелман. Южгунамже кычкырымыштымат от шиж ыле. Тунам койкым чумалыт, да тый мечыла кӱварыш тӧрштен шогалат. Голубой факел посёлко шотышто ончылгоч пеш лӱдыктышт, пуйто тушто чот кырат. Но мийышна – нимат тыгай уке. Лач ик «дедушка» эреак папиросым але фильтран тамакым йодеш ыле. А папиросым ик прапорщик веле шупшын. Йӧра тудыжо поро лийын, йодын мийымеке пуэн. Але «самоволкыш» куржынна. Налат, шылтен пыштет. Йодеш саде командирет – конден пуэт. Ик гана 35 градус йӱштыштӧ шинель деч посна китель дене гына шогаш логалын. Йӱдым кочкаш миенна да логалынна – мемнам свежа юж дене шӱлалташ колтышт.
- Армий нерген анектодым палет?
- Илыш гыч ик оҥайым каласем, автомат деч посна кодмо нерген. Пырля служитлыше салтак дене йӱдым окопышто шогена. Черет дене маленна, но ала-мо гутлаште коктынат нералтен колтенна. Лач гына терген коштыныт. Тыгодым малыше-влак деч командир автоматым йышт налын да шылтен. Тыге вурсалтна, нарядыш шогалтышт да дембельышкат кокымшо тӱшкаш веле логална.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Арака шкеже яндар, да кышаже шеме
Те иктаж гана ӱдырамаш бронхит, ӱдырамаш шӱм чер але ӱдырамаш вуй корштыш нерген колында? Уке, очыни. А теве ӱдырамаш арака йӱмаш (женский алкоголизм) нерген пытартыш жапыште утларак да утларак кутырат. Россий кӱкшытан статистикат ок куандаре: вич ий ончыч 10 алкоголик кокла гыч иктыже гына ӱдырамаш лийын гын, кызыт ты радамыште кумытын улыт. Вара тыгай сӱретым вашталташ нимогай йӧнат уке мо? Уло. Тӱҥжӧ: аракам подылаш йӧратыше еҥ алкоголизм чер дене йӧсланымыжым умылышаш да тӧрланаш шкенжын кугу кумылжо лийшаш. А ош халатан специалист-влак полшаш эре ямде улыт.
Алкоголизм – тиде хронический чер. Сандене тудым эн ончыч медицина учрежденийыште эмлыман, вара гына эмлалтмашым мӧҥгыштӧ шуйыман, а мӧҥгешла огыл.
Марий Элысе наркодиспансер кугу пашам шуктен шога. Тудын пелен 30 ий ончыч лӱмын наркологий пӧлкам почмо. Кызыт 30 веран ты стационар Йошкар-Ола воктенсе Куяр посёлкышто верланен. Тыште еҥын ойгыжым умылен моштышо, кузе ойлат калыкыште, «арака кленчаш шуҥгалтше» еҥ-влаклан кидым шуялтыше, шуктымо сомылыштын сай лектышыштым вучышо, опытан 15 пашаеҥ тырша. Наркологий пӧлкам вуйлатыше Н.А.Першина йӱшӧ еҥ ден наркоманым чын корныш лукмаш верч 20 ий «кучедалеш». Саратовысо мединститутышто педиатрлан тунем лекше врач пациентше-влак дене йоча дене кутырымо семынак мутлана, кажныжын чонышкыжо пура.
- Кузе уке гын, - манеш Нина Аркадьевна. - Вет тыглай айдеме дене таҥастарымаште, алкоголизм да наркоманий дене орланыше-влакын психикышт йӧршеш вестӱрлӧ. Кӧргышт дене пеш вашке шижыт, сандене чаманыде, пырля ойгырен налде, чон корштымыштым умылыде, нунылан полшен от керт. А полшаш неле. Вет алкоголизмжат, наркоманийжат пеш шучко чер улыт.
Нина Аркадьевнан «полшаш неле» манмаштыже эше ик шонымаш шылын шинчын. Отделенийыш эмлалташ шке кумылын толшо-влак деч посна тыгак лишыл еҥыштын йодмыштым шуктен («Ит йыгыле, йӧра-йӧра, каем эмлалташ») да судын решенийже почеш мийыше-шамыч улыт. Нуным, чынжымак, эмлаш куштылго огыл. Врач, психолог, моло пашаеҥ тынар вийыштым пуат! Эше кугыжаныш нунылан кугу оксам (ик кече эмлалташ 550 теҥге ойыралтеш) кышка. Арам лиймылан чаманет веле. Теве, мутлан, мый ик самырык ӱдырамаш дене кутырышым: 20 ийым эрталтен, 18 ияш гыч чарныде йӱэш, 3 ияш икшывыже уло. Тудо милиций пашаеҥ-влак деч лӱдын тышке толын. Нуныжо каласеныт: «Йӱметым от чарне гын, икшыветым суд дене шупшын налына, ава улмо прават деч посна кодат». 11 кече эмлалтеш гынат, эше «Кызыт юалге сырам тугай чот йӱмем шуэш» манын, шыргыжал пелештыш мылам. А вет черле улмыж нерген ик мутымат ыш лук.
- Тӱҥалтыш 21 кече жапыште тӱрлӧ препарат полшымо дене черле еҥын арака дене лунчыргышо организмжым шотыш кондена. Ты жапыштак кажныж дене посна мутланена, черле улмыжым умылтараш тыршена. Шукынжо тидым огытат пале, аракам йӱмыштым привычкыш пурен, маныт. Айдеме умыла гын, алкоголизмым вашкерак чактараш лиеш, - мутым шуя врач.
Умбакыже 3 сентябрьысе газетнан 5-ше лаштыкыштыже лудса.
комментировать (0) |
Кузе илет, ялем? → Пелен ӱшанле еҥ улмо годым паша ворана
Топката кап-кылан да тунамак толшо еҥым порын вашлийше озам шуко вере ужаш лиеш гынат, кажныже журналистым шке тӱняумылымашыж дене ок палдаре. А Советский районысо Кужмарий кундемысе индеш ялын калыкшым пукшен-чиктыше, илаш полшышо Ленин лӱмеш озанлыклан вуйын шогышо еҥ дене тӱрлӧ темым тарваташ да лончылаш лиеш. Мутем - Михаил Ильич Лисов (снимкыште) нерген.
Теве тудлан икмыняр ий ончыч ятыр гана кугу оннан лӱмжӧ дене чеверласаш темленыт. Но шке мутшылан оза да тӱняумылымашыж дене пеҥгыдын шогышо вуйлатыше тидым ышташ пуэн огыл. «Ленин лӱмеш олмеш вес мутым тушкалтен шындымаште нимо сайжат уке, лач шоҥгыеҥ-влак деч ӧпке шомакым веле колашем перна ыле», - каласыш М.И.Лисов. Чынжымак, ны шийвундо ок шукем, ны паша кум пачаш сайынрак ок шукталт, лач документым вашталташ калыкын оксаже веле кая.
Ленин лӱмеш озанлыкым Михаил Ильич ынде латкудымшо ий вуйлата. Тудо самырыкше годым Нижний Новгородышто автодорожниклан тунем лектын да вара шочмо озанлыкышкыже пӧртылын. Эн ончыч механиклан, вара индеш ий ялсовет вуйлатышылан тыршен. Озанлык председательлан шукырак пӱжвӱдым йоктарыман гынат, тыгай корным ойырен налмыжым шочмо кундемлан патриот улмыж дене умылтара. «Ты сомыл неле, но шке ыштен налме продукцийын акше, нелытше кугурак. Шурным куштымаште, вольыкым ончымаште, шӧрым налмаште, иктаж объектым чоҥымаште да моло кӱлешан сомылым виктарымаште мыйынат надырем уло манын куанет да чонышко ласкалык пура», - манеш озанлык вуйлатыше. А такшым ачажын корныж дене каен: тудыжо колхозышто бригадирлан, механизаторлан, водительлан тыршен. Очыни, ачаже дечак вуйлатыме опытым да койыш-шоктышым поген.
Кӱчык жап мутланымекат, Михаил Ильичым таче мо тургыжландарыме рашеме. Шке ончылныжо шындыме тӱҥ йодышыжо-влак калыкын илышыж дене кылдалтше улыт: кузе тудо ончыкыжым илаш тӱҥалеш. Ялысе еҥ-влак шукынжо йолымбалне пеҥгыдын шогаш веле тӱҥалыныт, кочкышлан, моло сатулан ак кушкеш да кушкеш. А озанлык продукцийын акше тугаяк кодеш. Тидыже тыглай калыклан нимом сайым ок пу.
Ленин лӱмеш озанлыкым икмардалан шотлаш лиеш. «АПК-м вияҥдымаш» нацпроект дене 13 миллион теҥгеаш техникым налын: тракторым, сеялкым, грузитлыше техникым, шурным шийше комбайным... Тидлан кредитым 2013 ий марте тӱлен пытарышаш. Вуйлатышын манмыжла, «тыште техника озам ок кычал, сай специалистлан техникым налын пуат». Теве опытан да ӱшанле механизатор-влак коклаште Марий Элысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже Анатолий Козыревым палемдыш. Тышкак самырык, тале да ӱшаным шочыктышо Игорь Капитоновым ушаш лиеш. Озанлыкын кӱрал-ӱдышаш-шындышаш мландыже 3 тӱжем гектарыш шуэш. Уржа-сорла годым ты озанлыкысе комбайнер-влак тылзеш 35-40 тӱжем теҥге дене пашадарым налыныт. Вольыкым ончышо-влакланат ты шотышто ӧпкелалташ ок лий, шонем. Чумыржо кум фермыште 1100 вуй уло. Озан мутшо почеш, ушкалым лӱштышӧ-влаклан 8-12 тӱжем теҥге дене тӱлалтеш. Ыштышаш сомылыштат шагал огыл: 16 дояркылан - 350 ушкал. Шӧрым ужалыме йодышымат удан огыл решатлыме: тышке Зеленодольск (Татарстан) гыч машина кудал толеш да ик литржым 14 теҥге дене налеш.
Такшым М.И.Лисов ончыклык нерген тыглай шонкала веле огыл, тӱрлӧ сомылым шукташ тырша. А тӱшка пашам кӱлеш семын ворандараш манын, шке йырже ӱшанле командым поген. Инженер Евгений Васильевич Иванов ынде 1991 ий годсек тиде озанлыкыште тырша, тышеч кандаш ийже - тӱҥ инженер. Тӱҥ бухгалтер Галина Семёновна Кузьминых эре тыштак оксам шотла. Тыгак тений озанлыкыш у специалист ушнен – Михаил Андреевич Андреев. Тудо эн ончыч Ежовышто, вара МарГУ-што шинчымашым поген, агроном специальностьым налын. Пелашыже Валентина Степановна кызыт суртышто шогылтеш гынат, зооинженер семын консультацийым эреак пуэн шога.
Икманаш, кажныже Михаил Ильич семынак озанлык верч чон йӱлен пашам ышта. Тыгодым неле саманым илен лекташ куштылгырак.
Эльвира Ендылетова.
И.Речкинын фотожо.
комментировать (0) |
Кузе илет, ялем? → Марий мут вий-куатан
Параньга районысо Олор ялыште йымыжа, лывырге шочмо йылмына дене мутланыше ятыр еҥ ила манме шонымашем эше ик гана пеҥгыдемдалте. Кодшо кечылаште тушто лиймеке, кажне вашлийме еҥ марла сылнын, уто руш шомакым пуртыде кутырыш. Иктешлен каласашат ом ӧр: тыште шочмо йылмын яндарлыкше тӱрыснек аралалтын.
Самырык тукымлан марий илышым, йылмым палдарымаште да тудым шаркалымаште кызыт тыршыше еҥже шагалынак огытыл: озанлыкысе тыглай пашазе, ача-ава деч тӱҥалын, туныктышо, воспитатель да моло профессиян еҥ марте. Нунын коклаште – чулым да мотор Лариса Степанова. Такшым тудым ялыште ачалӱм дене пелештат, вет Олор ялын ӱдыржӧ да ик чолга шӱдыржӧ верысе школышто марий йылме ден литературым туныкта.
Лариса Валентиновна тений 10-11 июньышто Йошкар-Олаште «Марий йылмым эн сайын туныктышо» конкурсышто шке мастарлыкшым терген да «Самырык туныктышо» номинацийыште палемдалтын. Тиде конкурсышто участник-шамычлан кум турым эрташ кӱлын. Эн ончычак «Педагог семын мыйын кредом» лӱман таҥасымаште шуктымо пашам радамлен моштыман улмаш. Туныктышо-шамыч эртарыме уроклаштым видео дене ончыктеныт, вара тудым тӱшкан иктешленыт.
Л.В.Степанова мастер-класслан литература дене Олорышто шочын-кушшо да чапланыше поэт Еремей Герасимов лӱмеш сылнымут конкурсым эртарымашым ойырен налын, вет Олор школышто ты пашам удан огыл шуктен толеш. Вес конкурс «Марий Элыште илаш жап» лӱман лийын. Тушто самырык туныктышо школысо «Пелед да иле, мыйын ялем» проект паша дене палдарен. Тудын почеш ял тӱзлана, сӧрастаралтеш: кок памашым уэмдыме, йӱлышӧ клуб вереш герой-земляк-влаклан изи садым ыштыме, ялыш пурымаште эмблеман стеллым шындыме, урем-шамычлан лӱмым уэмден пижыктыме, школ ончылно «Йоча жапын сандалыкше» лукым келыштарыме. Ты проектын кокымшо йогын корныжо «Олор мландын мастарже-влак» («Мастера земли Олорской») книгам лукмо дене палемдалтын. Тушто сералтше кок очеркын авторжо - Лариса Степанова. Нуно изак-шоляк кидмастар Евгений ден Николай Фадеевмыт нерген каласкалат да куштылгын лудалтыт. Икымшыжым коҥгам оптышо, плотник, столяр семын палат, а весыже печкем ыштымыж дене чапланен. Шочмо кундемым арален, тӱзатен кодаш теве могай паша ышталтеш! Чыла тиддене самырык туныктышо палдарен гына огыл, вес кундемыште илыше пошкудыжынат поро пашалан тыгаяк койышыжо почылтшо, сомылым шукташ вий-куатше лекше манын, шӱм-чонышкыжо йымыжа марий шомакым шавалтен мошта. Теве кушто шочмо йылмынан ямже да куатше!
«Изи годсо шонымашкем шуынам – туныктышо лийынам. Акам-шамычат школышто тыршат. Сандене мыят Марий кугыжаныш университетыш каенам да ты профессийлан тунем лектынам. Кугурак акам, Татьяна, Олор школыштак руш йылме ден литературым туныкта. Весыже, Нина, Советский районысо Солнечный школышто руш йылме ден литературылан шӱмаҥда, тыгак директорын воспитательный паша шотышто алмаштышыже», - каласкала Лариса Валентиновна.
Туныктышо конкурс деч ончыч «Эн сай самырык туныктышо» таҥасымаште шкенжым ончыктен. Сандене «Тӱҥалтыш уло, лӱдмаш шылын да ынде ончыко, моло конкурсыш, корно почылтеш. Нине кок таҥасымаш мылам ӱшаным, вий-куатым гына пуышт. Тидын гоч эртенам манын, куанем гына да сомылем кыртмен ышташ шонем», - шуйдара шонымашыжым Лариса.
Л.В.Степанован 5-11 класслаште марий йылме ден литератур уроклаштыже шочмо йылмым йӧраташ кугу тӱткыш ойыралтеш. Каласыман: марий йылмым туныктышо школышто организатор семынат мероприятийым эртара. Теве тенийысе паша планжымат радамлыш: республикыланна 90 ий теммылан, Марий тиште кечылан, писатель-влакын лӱмгечыштлан... пайремым, Еремей Герасимов лудмашым тунемше-шамычлан оҥайын ямдылыман. Кузе чыла шуктыман? Да, тӱшкан да келшен илыше коллективыште гына паша утыр ворана. Тыгак Ларисан куанжым пайлыше да полшен-умылен моштышо ешыже уло: Сергей пелашыже, Карина ӱдыржӧ да Кирилл эргыже. Тидат - шке шотшо дене тӱжем дене сомылым кучен ышташ кумылаҥдыше вий.
Икманаш, марий йылме туныктышылан чолга лийдежат ок лий, тырше да шке мастарлыкет дене палдаре.
Эльвира Ендылетова.
Авторын да еш альбом гыч налме фото-влак.
комментировать (0) |
Ме марий улына → Теҥыз дене кылдалтше пӱрымаш
Валентин Викторович Аплаев (снимкыште) ешыж дене Калининград олаште ила. Лач самырыкше годым тиде олаштак верланыше автомобиль войскаште служитлен. А вара мореходный училищым тунем лектын, штурман-судоводитель специальностьым налын. Теве ынде уло илышыже вӱд дене кылдалтын. Контракт почеш кум тылзылан кумда теҥызыш кая, тынарак кана.
Пашаже куштылгыжак огыл, но марий чонан пӧръеҥ поро да сай кумылжо дене чыла сеҥаш тунемын. Тудо пӱтынь тӱнялан йывыртен, сомылжым виктара. Палымыже, йолташыже-влак Мландышарын кажне лукыштыжо улыт. Фотоальбомжым шергалмек, кугешнен колтет! Теве - Германий, ЮАР, Ангола, Китай, Бразилий, Кечывалвел Корей... Чыла вережат йолташыже-влакын лӱмыштым серен. «ӧрдыж кундемыште паша дене теҥызыш лекмыда годым марий-влакым вашлийында мо?» йодмемлан тыгерак вашештыш: «Йот элыште иканат уке, а такшым кузе палет, вет ынде лугалт пытенна. Южгунам команда интернационал экипаж гыч чумырга, кум тылзе эре англичан йылме дене гына кутыраш логалеш. Пытартыш 42 ий жапыште марла йӧршынат мутланен омыл, манаш лиеш».
Валентин Аплаевын йоча пагытше Свердловск областьысе Красноуфимск районысо Юва селаште эртен. Шым ияш лиймешкыже, коваже Мария Николаевна дене илен да марла мутланаш тунемын. Чаманен каласаш кодеш, тиде тыматле ӱдырамаш 2005 ийыште ош тӱня дене чеверласен. Ош Кугу Юмо Мария Николаевналан 90 ий марте илаш пӱрен улмаш.
Кажне пагытын шке ойыртемже, нелылыкше эре лийыныт, могай гынат кышаж дене я ойгандареныт, я куандареныт. Валентин 1968-1976 ийла марте Ачит интернат-школышто тунемын. Шочмо кундемышкыже мийымыж годым эн йӧратыме воспитательницыже Валентина Дмитриевна Бычковам эреак ужын, мутланаш вашка. Валентин тыгак 1975 ийыште «Артек» пионер лагерьыште ик тылзе канымыжым да Совет Ушемын кажне республикыж гыч тиде сылне вер-шӧрыш толшо ӱдыр-рвезе-влак дене пырля шуаралтмыжым порын шарна. Очыни, тунамак Шем теҥыз рвезын кумылжым вӱчкен да пӱрымашыжын ончыклыкшым шижтарен. Интернат-школ деч вара Верхняя Пышма оласе 90-ше №-ан ГПТУ-што тунемын. Вара - армий.
Кумда да куатан вӱд толкын дене илышыжым кылдыше пӧръеҥын ешыжат поро. Илышлан куанен илат.
«Марий кундем гыч пырля армийыште служитлыме салтак йолташемым, Александр Васильевич Муромцевым, кычалам. Тудо 1959 ийыште шочын, 1981-1982 ийлаште пырля служитленна», - каласыш Валентин Викторович.
Теве тыгай кумда сандалык родо-шочшына дене ваш ышта, тидлан, очыни, марий вӱр шӱкалтышым пуа. А кызытеш тыге гына каласаш кодеш: «Кугезе коча-кован мландышке Урал вел марийым унала вучена».
Татьяна Пчёлкина.
Еш альбом гыч налме фото.
комментировать (0) |
Кузе илет, ялем? → Ялыштат илаш сай!
Шернур районын йытыра Кускин ялыштыже Петровмыт еш (снимкыште) ила. Ял покшелне нунын кермыч гыч чоҥымо пӧртышт верланен, а леведыш йымалне кок антенна торашке коеш. Оралте кугу, шижалтеш: тыште пашаче еҥ ила.
Леваш шеҥгелне шудо каван-влак шогат, тугеже суртоза вольыкым ятыр куча. Тыгак улмаш. Кудывече мучко чыве-влак койыт, а уремыштыла комбо-шамыч йӱкланат. Шоналтет да - тыглай ялысе сӱрет!
Шке озанлыкым кучаш Петровмыт еш шагал огыл вий-куатым пыштен. «Сӱан деч вара кок ий эртымек, ты оралтым чоҥенна», - палдарыш тудо. Шкеже У Торъял районысо Келге Руй ялеш шочын-кушкын, Ошканер кандашияш школым пытарымеке, Медведево районысо Ежово совхоз техникумыш тунемаш вашкен. Ветеринар лиймек, Озаҥ оласе Н.Э.Бауман лӱмеш ял озанлык институтышто шинчымашым поген, ветврач профессийым налын. Шеледымаш почеш Шернур районысо «Восход» озанлыкыш логалын. Пӱрымаш Кускин ялысе рвезе дене палымым ыштен, еш чумырген. Пелашыже, Вячеслав Никитич, МарГУ-со ял озанлык факультетым тунем лекме деч вара «Заря» совхозын зоотехникше лийын. Ынде шкеныштынат шочшышт кушкын шогалыныт, кок эргыштге МарГУ-што тунемыт. Андрейышт физмат, Никиташт - электроэнергетик факультетлаште.
Петровмыт еш ондак тынар шуко вуй вольыкым ончен огыл. Колхоз лийме годым пашадарымат жапыштыже тӱленыт, сомылжат ушнен. А кызыт ялыште шке вий дене гына оксам ыштет. Садлан сурт пелен фермер озанлыкым чумыраш кумыл лектын. Люба ден Вячеслав чыве да комбо деч посна кок имньым, чомам, 37 вуй романовский урлык шорыкым, ушкалым, презым, 100 вуй линдовский ден холмогор комбым, 28 чывым ашнат. Вольык ончышо специалист семын нуно шкештак чыла палат. Кузе эмлаш, мом пукшаш, могай сай урлыкым ешараш?.. Тыгак пошкудо-влакланат полшат, вольыкыштым эмлат. Ялыштак ача-авашт илат, сурт пелен тошкештыт веле огыл, эше пашам ышташат вийым муыт. 77 ияш авашт, Надежда Фёдоровна, жапыштыже агроном лийын, а 83 ияш Никита Евсеевич ачашт шофер сомылым шуктен. Коча-кова мӱкшым ашнат, 35 омарташт уло.
Кугыжаныш сурт пеленысе озанлыкым вияҥдаш полышым ойыра гынат, Петровмыт еш тиддене огеш пайдалане, шке куатышт денак тырша. Продукцийыштым налше клиентышт уло. Шошым комбигым, чывигым, шыжым мӱйым, шылым ужалат. Пакчасаскат сайын кушкын. Чылажат экологий шотышто яндар да тутло. «Кунам ешна дене тичмаш чумыргена, чыланат таза улына - тидым пайремлан шотлем»,- ойла Любовь Евгеньевна.
«Вестник ветеринарии» газетын редакторжо.
Фотом еш альбом гыч налме.
комментировать (0) |
Рвезылык → Кӱ курык да лӱддымӧ ӱдыр!
Шукынжо, кеҥеж шумеке, йот эллаш каяш вашкат. Но ала-молан шкенан шочмо вер-шӧрым, пошкудо кундемысе пӱртӱс поянлыкым шагалже годым ужын толаш тыршена. А могай моторлык тыгодым чоным авалта!
Йошкар-Олаште илыше Татьяна Фёдорова (снимкыште) ынде кудымшо ий почела кугу котомкам поген, палаткым, кӱлешан арверым чумырен, походыш лектеш. Тудо - альпинистка, туризмым эн сай канышлан шотла. Курык вуйыш ур гае кӱзен кертеш, тусо шыгыр корно дене писын эртен мошта. Тений кеҥежым шке тукым шӱжарже, йолташыже-влакым Татарстан кундемысе Камское Устье ял деч тораште огыл верланыше тура кӱ курыклам ончалаш намиен. Чолман ден Юл эҥер-влак ушнымаште турист-влак погынат. Палаткым шындат, тулотым олтат, вӱдыштӧ йӱштылыт да курыкыш кӱзат. «Кандыра дене аралалтына. Тидланже лӱмынак курык вуйышко кырен шындыме оҥго уло. Юрьевский пещерыште умылтарен моштыдымо сӧраллыкым ужат: шыгыр корно дене эртымек, тугай кумда зал почылтеш. Пырдыжше ший дене йылгыжеш. Вӱд воштончыш тыге койыкта. Южо вере кӱ пырдыжым пералтет, да орган сем йӱк лектеш. Кеҥеж чот шокшо лийын гынат, пещерыште йӱштӧ ыле. Курык вуйыш кӱзен шуат да мотор вер-шӧрым туге чот йӧратен ончет, пуйто кайык семын чонет дене чоҥештен колтет!» - куан шинчатул дене каласкала Татьяна.
Морко посёлкеш шочын-кушшо ӱдыр кыдалаш шинчымашым Йошкар-Оласе 2-шо №-ан школышто налын. Вара Туризм да унам вашлияш туныктышо колледжыште турист услугым пуышо специалистлан тунем лектын. МарГУ-што юристлан шинчымашым пога.
Тыгодымак Татьяна ик бюрошто юристын полышкалышыжлан пашам ышта. «Марий Элыштынат палыдыме да палыме сылне верла улыт. Лекташ лиеш Волжский районысо Мӱшыл ерым ончалаш, тушто каналташ, але иктаж-могай вес кундемым ужын толаш. Сыралан, тамаклан, шергакан чиемлан оксам кышкылтмеш, лучо шочмо кундемым ончал савырнет. Пошкудо республикыш лектат, моло вереат лияш кумыл ылыжеш», - ойла чолга ӱдыр.
Чынак, туризм кӧргӧ чоным шуара, лӱддымӧ лияш туныкта да пӱртӱс илыш дене чак ышта. Молодец, Танюша! Тыгак таче - шочмо кечыже. Уло кумыл дене тудым шокшын саламлена да чыла сайым гына тыланена!
Еш альбом гыч налме фото-влак.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Заложникыш кеч-куштат логалаш лиеш
Тиде кечым 2004 ий 1-3 сентябрьыште Йӱдвел Осетийын Беслан оласе 1-ше №-ан школышто лийше осал паша деч вара палемдаш тӱҥалыныт. Ушештарена: тунам школыш террорист-влак пуреныт, да ты туткареш 300 еҥ колен, тушеч 150 – йоча.
Историк-влакын ойлымыштлан ӱшанаш гын, терроризм тӱнямбалне 2000 ий наре озалана. Российыштат пытартыш жапыште ятыр теракт лийын.
Тудын шукеммыжын амалже:
элнан социально-экономика положенийже ударак лиймаш;
калыкын поянрак ден нужнарак илышылан шелалтмыже;
национальный, религиозно-экстремист группа-влакын пашашт;
калык-влак коклаште вашла умылыдымаш, конфликт, сар кайыме элла воктене верланымаш;
тӱрлӧ социал группышто пашадыме-влакын чотышт кушмаш;
вес элласе террорист группа-влакын пашашт да влиянийышт:
посна калыкым темдымаш.
Илышыште кажне еҥ, шиждеак да чыла вере, заложникыш логал кертеш: уремыштат, транспортыштат, суртыштат.
Заложникыш логалшылан мом ыштыман?
Шкендам аралыза, преступник дене пешыжак ида кутыро, иктым-весым ида йодышт. Нунын йӱшӧ але чот сырыше улмышт годым шекланыза.
Шке семын утлаш ида тырше.
Нунын провокацийыштым шотыш ида нал. Тӱрлӧ уда йодышыштлан ида вашеште, шинчашкышт туран ида ончо. Тидлан террорист-шамыч эше чот сырен кертыт.
Тендам утараш пуреныт да лӱйкалат гын, пуля деч арвер-влак шеҥгелан шылаш тыршыза.
Уремыште але вес вере ала-могай шонаш таратыше арверым (мутлан, шкет шинчыше пакетым..) ужында. Мом ыштыман?
Шып кораҥ ида кай, милицийым ӱжса, а транспортышто водительлан шижтарыза;
Ты арвер деке лишке ида мий, кид дене ида тӱкале, еҥ-шамычымат тушко ида колто;
Радиовзрыватель ынже пудешталт манын, мобильный телефоным, радиосвязьым шкеат йӧрыктыза, молыланат тидым ышташ темлыза.
Правам аралыше орган пашаеҥ-влакын толмекышт, нунын кӱштымыштым шуктыза.
Пудешташ ямдылыме арверым кузе палыман?
шагат механизмын йӱкшӧ шоктымо гыч;
волгалтше але чӱкталтше-йӧрыкталтше лампочка гыч;
антенна але провод мучаш коймо гыч;
икмыняр ужаш гыч шогышо арверым скотч але изолента дене пӱтырымӧ гыч;
батарей але моло источник питаний улмо, таймер коймо гыч.
Шарныза. Тыгай арверым те огыл, а специалист-влак ончышаш да кораҥдышаш улыт!
«Экологий лӱдыкшыдымылык да калыкым аралымаш УМЦ» кугыжаныш тӧнежын полшымыж дене Ирина Степанова ямдылен.
комментировать (0) |
Мыланна возат → Шӱм-чонышто йыҥгыр йӱк
Кундемна мучко шӧртньӧ шыже озалана. Школ йолгорно дене иктаж 30-33 ияшрак пӧръеҥ ошкеда. Кидыштыже - портфель, ӱмбалныже - сур костюм, галстук. Эн ончычак тудын вургемже шинчалан перна: тыгай арун чийышым ялыште шагал годым ужат. Пызле турашке шогале, тӱткын онча. Орлаҥгыште кечыше пызлыгичкым тамлыш… Йӧрата Андрей Петрович тыгай пагытым, школыш кайышыжла, тиде верыште кажне гана шогалеш, онча. Садланак мӧҥгыж гыч пел шагат ондакак лектеш, пӱртӱс дене пуйто кутыра. Кызытат лышташ-влак йырже пӧрдыт, лывыла чоҥештылыт, мландӱмбаке возаш огыт вашке. Лышташ семын кудыжо шуко жап верым кычалеш, весе вигак лакемеш, кумшо тунемаш кумылаҥеш. Кажныжын - шке корныжо, шке пӱрымашыже. Андрей Петровичынат илышыже тыгак тӱҥалын: ондак школ йолгорно, вара - салтак илыш, институт, ынде лучко ий наре школышто математикым туныкта, школ вуйлатышын сомылжым шукта.
Чр-р-р! Школ мучко йыҥгыр йӱк шергылте: урокыш ӱжеш. Андрей Петровичат кандашымше классыш кырт-карт пурен шогале. Кажне йочам тӱслен ончале, пӱкеныш шинче, журналжым почо. Шинчажлан ӱстембалне кийыше кагаз лаштык перныш: «Андрей Петрович! Салам лийже. Тиде возымем ӱдырем дене колтем. У школым чоҥаш делянкым ойырем, пашазе-влакетымат вигак конден кертат. Руаш тӱҥалза веле. Лесничий Иван Алексеев». Кузе от кай, ынде школ лу ий чоҥалтеш, я окса, я чоҥымо материал уке улыт. Теве кызытат паша чыгынен шогалын. Ынде школжат вашке сӱмырла, кажне ийын эре тӧрлатыл веле толашена.
Илышыште сай ден осал парля коштыт, маныт. Сайжым гына ала-молан шагал шижына, а осалже, мӧҥгешла, айдеме пеленак ила ала-мо, чӱчкыдын вашлиялтеш. Андрей Петрович эрдене моткочак куаныше пашашке ошкыльо. Вара чодыра пашаеҥ-влак дене пырля лесхозыш кудальыч. Жапым шуйкалыде, пашалан пижыч. Икте бензопила дене пӱчкеда, весе товар дене укшым руа, кумшо уам чумыра... Паша шолеш. Андрей Петрович шогыш-шогышат, пӱчкаш палемдыме пушеҥге-влакым эше ик гана ончен савырнаш тарваныш, ала-мом блокнотышкыжо возкалыш, шотлыш. Трук тиде жапыште мардеж писын пуал колтыш, очыни, йӱр толшашым шижтарынеже. А школ вуйлатышын вуйыштыжо ик шонымаш веле пӧрдеш – вес тунемме ийым у школышто тӱҥалаш. Вет школ шушаш ийын 150 ияш лӱмгечыжым палемдаш ямдылалтеш. А мыняр лӱмлӧ еҥ тиде школым тунем пытарен... Ирина Яковлева – опера мурызо, Иван Светлов – тале футболист, Алексей Акпаров – врач... Тыгодым мардеж вашталте, утыр талышныш. Андрей Петрович ышат шиж, ужынат ыш шукто: кӱжгӧ тӱҥан пушеҥге туныктышын шогымо турашке тайналте. Тиде пушеҥгым пӱчшӧ Сергейын кычкыралме йӱкшӧ чодырам шергылтарыш: «Андрей Петрович, куржса!..»
Палатыште ик койкышто кийыше пӧръеҥ шинчагомдышыжым нӧлтале, но изишлан гына: пӧлемысе волгыдо шинчажым пуйто пӱчкӧ. «Кушто улам?» Чодыраште коштам ыльыс», - шке йӱкшат пыкше лектеш. «Кынелаш, Андрюшем, эше ок лий. Ушым налынат – тидланжат тау. Тыйым пӱнчӧ пызырен, тышке руышо-влак конденыт. Йӧра эше Сергей кычкыралын, изишак куржын шуктенат. Операцийым ыштеныт, тупрӱдет эмганен. Чыла сайын эртен», - воктен шинчыше пелашыжын йӱкшым пыкше кольо.
Андрей Петрович ынде ятыр жап эмлымверыште кия. Сита! Пӱйым пурын, йол ӱмбаке шогалман! Таче могай кечыже? Вет таче - 1-ше сентябрь! Мыйым тунемше, туныктышо-влакем вучат. Школ вуча... Чонжо таче школыш шупшеш, йыҥгыр йӱкым колнеже, тудыжо курымеш шӱмыш шыҥен гын. Э-э-эх! Кынелаш! Но кузе? Кап-кыл кӱэмалтын, йол ок колышт.
«Чыла сай лиеш, Андрей Петрович, - медшӱжар черле воктеке шинче. - Йолкопада шижеш, нерве локтылалтын огыл. Эмлызе каласыш: у операцийым ыштыман, тупрӱдыштӧ эмганыше луым вашталтыман. Тыгай операцийым Москошто ыштат, но окса кӱлеш. Те суапле, поро пашам шуктеда, а порылык - эре сеҥымаш. Андрей Петрович, мыйын сӱаныштем эше вальсым куштена». Пеледыш аршашым пуыш ӱдыр.
«Окса, чыла вере кызыт окса кӱлеш», - шонкала туныктышо. Тиде жапыште адак медшӱжар Нина палатыш пурыш да вес пеледыш аршашым шуялтыш: «Тиде - тендан школ коллектив деч. Эмлыше врач тендан деке пурташ кӱштен огыл, да садлан ик ӱдырамаш пуаш шӱдыш. Эше тендан ончычсо тунемшыда, Москошто опера мурызылан ыштыше Ирина Дмитриевна йыҥгыртыш... Окса верч ынже ойгыро, операцийлан мыняр кӱлеш, муына мане».
Туныктышо лыпланыме гай лие, медшӱжарын кидшым кормыжтыш. Айдемылан шуко кӱлеш мо? Ласка, поро шомак да ӱшанле айдеме. Адакшым эҥгекыш логалмекет веле шкендым аралаш, эскераш кӱлмым умылет. Уке! Илыме шуэш! Юмо ончылно титакем уке.
Алексей Яндулин.
Медведево район, Томшар ял.
комментировать (0) |