«Кугарнян вашлиймашна» тиде гана Мер Каҥаш вуйлатышын алмаштышыже Валерий Александрович Мочаев дене лие. Мутланымаш Мер Каҥашын тачысе созывше да тудын шуктымо пашаже йыр тарваныш.

Мер Каҥашын визымше созывше, ончычсо дене таҥастарымаште, у семын пашам ышта. Тушко еҥ-влакым сайлаш ончылгоч ямдылалтме. Нунын кокла гыч шукыштын мер пашам кузе шуктен кертмыштым шымлен лекме да ты составыш темлыме. Сандене 36 еҥ коклаш тӱҥ шотышто икоян, ик шонымашан-влак чумыргеныт. Тидлан кӧра пленумымат эртараш куштылго: кворум ситышынак погына. Тыгак Мер Каҥашыш кугыжаныш виктемыште тыршыше-влакым пуртымо. Тыгай ошкыллан кӧра ятыр шылталымаш лийын. Но тыге ыштымын пайдаже кугурак. Вет шагалже годым чиновник мер пашаеҥлан мелын лиеш, а чиновник чиновникым эре умыла. Кызыт Марий Элыште гына огыл, уло финн-угор тӱняште тыге ышталтеш.

Палемдыде огеш лий: таче Российыште мер пашам шукташ куштылгак огыл, элнан политикыжым шотыш налман. Сандене Мер Каҥаш илышыш шыҥдарен кертшаш йодыш-влакым  тарвата.

Мер Каҥашын задачыже - марий калыкын ыҥгайлыкшым (самосознанийжым) кушташ. Но тудын еҥже-влак кажне айдеме дене посна мутланен огыт керт: ны жапышт, ны йӧнышт огыт сите. Сандене тыгай сомыл тӱшкан эртарыме тӱрлӧ мероприятийын, СМИ-влакын полшымышт дене шукталт шога. Тыгак эше ик шонымаш пашам куштылемден колта: таче погынымашлашке Мер Каҥашыш сайлалтше гына огыл, а мер шӱлышан чыла еҥ толын кертеш. Тыге визымше созывын еҥжыланат шкешотан тергымаш лиеш: тудо, шке кундемышкыже пӧртылын, пленумышто кутырымо шонымашым калыклан намиен шуктышашак. Вет верлаште чулымрак лиймеке гына паша воранен кая.

Тыгак Мер Каҥаш республикысе моло ушем дене пеҥгыде кылым куча да пырля пашам шукта.

Самырык-влаклан тӱткышым ойыраш тӱҥалын, шкенжын эрласе алмаштышыжым кызытак ямдыла. Теве ӱмаште Мер Каҥашын темлымыж почеш республикыштына Россий кумдыкышто илыше самырык марий ӱдыр-рвезе-влакын I слётышт лие. Тудым эртарымашке Образований ден Тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерстве-влакат ушнышт. Слётыш шым регион (Татарстан, Башкортостан, Удмуртий республикыла, Свердловск, Угарман, Киров кундемла да Хант-Мансий АО) гыч чолга, пӱсӧ ушан, келге шинчымашан, тачысе саман дене тӧр ошкылшо тӱрлӧ сферыште пашам ыштыше, шочмо калыкшын историйжым, йылме ден тӱвыра поянлыкшым аралымаште да вияҥден колтымаште тыршыше 18-30 ияш-влакым пырля чумырышт.

Мер Каҥашын визымше созывшын 2012 ий марте шуктышаш пашаже эше ятырак. Кажне марий еҥ шке калыкшын ончыкылыкшо верч тургыжланен мер пашаш ушна гын, нуным илышыш шыҥдараш куштылгырак лиеш.

Анфиса Эманова.

Авторын фотожо.

Кажне айдемылан шочмо-кушмо  вер-шӧржӧ нимо деч шерге.  А тудым шке пашат дене тӱзландарен илет да тыйын ыштыметым калык акла гын, шӱдӧ пачаш шергырак лиеш. Тыге каласышт Татарстан кундемысе Агрыз районышто илыше да вуйлатыме ден мер пашаште чолган тыршыше марий-влак.

Ты районышто марий калык шым процент веле гынат, мутлан, Буймо велыш мийымеке, чонлан шке кундемыштем улмо гаяк чучеш. Ял шотан поселенийым вуйлатыше, районысо погынын депутатше Владимир Шамеев манмыла, тысе калык марий йӱлажым жаплен ила, марий сӱаным тарвата, армийыш ужатыме радамым арала, колышымат йӱла почеш ужата, сандене. Ешыштат, уремыштат, школыштат, йоча садыштат изижге-кугужге марла мутланат.

Каласен кодыман: Свердловск, Киров кундемла дене таҥастарымаште, Татарстаныште шочмо йылмылан кугыжаныш могырымат кугу тӱткыш ойыралтеш, тудым вияҥден колташ чыла йӧн ышталтеш. Марий национальностян йоча-влак тунемман школлаште шочмо йылме предмет уло, олалаште руш лийын шушо, но марий кумылан да кугезыштын йӱлаштым, тӱвыраштым пален илаш шонышо икшыве-влаклан лӱмын Рушарня школ-шамыч пашам ыштат.

Буймышто марий йылмым йоча садыштак тунемыт. Школышто шочмо йылме ден литература предмет-влакым эсогыл Марий Элысе деч утларакат вӱдат, манын палемдышт. Сандене лектышыштат куандарыше: тунемше-влак республика кӱкшытан олимпиадыште ончыл верым налыт, тыгак Йошкар-Олаште эртаралтше регион-влак кокласе олимпиада гычат ик гана веле огыл призан верым наҥгаеныт. Шымлымаш пашашт денат конкурслаште сеҥат. Погымо материалышт, арверышт дене школ тоштерым пойдарат.

Ялын ончыкылыкшо уло. Йоча-влак шочыт, школ, тӱвыра пӧрт, медучреждений пашам ыштат. Рвезе ешлан у пӧртым чоҥаш йӧн уло, ипотечный кредит дене оксам налаш полшат, тыгак оралтым нӧлташ мландым ойырат. Самырык-влак тӱҥ шотышто «Акбар-Агрыз» агрофирмын Пелемешысе пӧлкаштыже тыршат. Тудым чолга пӧръеҥ Эдуард Михайлов вуйлата.  Калык пеш пашаче. Тидымак район кӱкшытыштат палемдат. Теве у техникым марий рвезе-влаклан гына пуат. Но тыгай куанын вес могыржат уло. У техника ятыр паша кидым алмашта, сандене паша верат шагалемеш. Паша деч посна пашадар уке, ешыш окса ок тол. Но илаш шонышо йӧным муэш. Калык вольыкым ятыр ашна.

Ты кундемыште спортлан пеш шӱман улыт, поснак ечым жаплат. Теве Кӧлегеш ял шотан илемым вуйлатыше Юрий Васильевын воспитанникше-влак Россий кӱкшытыштӧ таҥасат, а тудын суапле сомылжым аклен, Татарстан Республикысе физический культурын сулло пашаеҥже лӱмым пуэныт. Тыгай еҥ районыштыжат икте веле да тудыжат марий. Пелемешыште «Марий ечыгорно» таҥасымашым эртарат, тушко изижге, шоҥгыжге лектыт.

Икманаш, Агрыз велне школжат, озанлыкшат, ял шотан илемжат келшен пашам ыштат, калыкын илышыжым куштылемден колтышаш верч тыршат, кугезе-влакын поянлыкыштымат аралымашке да вияҥдымашке кертмышт семын вийыштым пыштат. Сандене районышто паша денат, тӱвыра илышыштат, тунеммаштат, спортыштат, ял шотан илемыште арулыкым кучымо шотыштат ончылно улыт.

Снимкыште: В.Шамеев ден Э.Михайлов.

Анфиса Эманова.

Киров областьысе Пыжанью район Марий Элын Оршанка районжо воктен верланен. Тушто чумыр калык гыч 30 процентше - марий. Нунат республикына деч ӧрдыжтӧ тӱшкан илыше моло марий семынак шке йӱлаштым арален ашнат.

Ты районысо Вӱлеҥер (Марий Ошай) ялыште латвич ий ончычак Марий тӱвыра рӱдер почылтын. Тыште чолга, мотор, марий чонан ныл ӱдыр тырша. Тиде - Надежда Анатольевна Берлякова, Елена Михайловна Чиванова, Елена Петровна Афанасьева, Альбина Анатольевна Гусева (фотошто шола гыч пурлашке). Усталык кумылан улмышт дене ойыртемалтыт, мурат, куштат. «Тӱвыра – тиде мемнан йӧратыме сомылна», - маныт нуно.

Рӱдер пелен тӱрлӧ ансамбль пашам ышта. «Шонанпыл» йоча коллективыш 1-4 класслаште тунемше ӱдыр-рвезе-влак куанен коштыт. Кугурак тунемше-влак «Снеге пеледышыш» ушненыт. А «Ӱдыр кас» нерген Киров кундемыште пеш сайын палат. Ансамбльыште рӱдерын пашаеҥже-влак дене пырля эше Анжела Иштубаева (верысе озанлыкыште ушкалым лӱшта) ден Людмила Тубаева (рӱдерын пашаеҥже, йоча дене шинча) мастарлыкыштым ончыктат. Репертуарышт тӱҥ шотышто Киров да моло кундемыште илыше марий-влакын куштымашышт гыч шога. Кажне номерлан посна вургемым Пыжаньюшто ургыктеныт, а тувыр могай лийшашым ӱдыр-влак шке темленыт. Рӱдерым вуйлатыше Елена Петровна изинек тӱрлӧ модельым шонен лукташ кумылан. Ты моштымашыже тӱвыра пашаштат теве пеш кӱлешан.

Вӱлеҥерыш толшо чыла унам тӱвыра рӱдер вашлиеш. Тыгак шкеат шуко мероприятийым эртара. Пеш моторын да кумдан Пеледыш пайремым палемдат, шуко еҥ погына. Теве тений марий йӱла почеш Ӱярням эртареныт, шочмо гыч тӱҥалын, рушарня марте кажне кечым модын ончыктеныт. Тӱрлӧ тасма дене сӧрастарыме кычкыме имне-влакат лийыныт, пайрем кумылым утларак нӧлталыныт.

Тыге рӱдер тӱҥ (марий тӱвырам вияҥдаш, кугезе йӱлам аралаш) шонымашыжым илышыш шыҥдарашак  тырша. А чыла тиде поянлыкше шочмо йылме дене кылдалтын. Сандене мероприятий-влак чылт марла эртат. Но каласен кодаш кӱлеш: Киров велне калык рушаҥ шуын. Икшыве-влак марла йӧршеш огыт кутыро.  Вӱлеҥерыште марий йылме ден руш йылме предметлам туныктышо Лилия Ивановна Руссинан ойлымыж почеш, школыштат пытартыш кок ийыште марий йылмым  туныктымым чарныме дене иктак. 7-ше, 8-ше, 9-ше класс-влаклан арнялан улыжат ик шагат ойыралтеш. Лектеш: пел шагат йылмылан, пел шагат литературылан. Кузе шонеда, тиде жапыште туныктышо йочалан могай шинчымашым пуэн шукта?

Чылт рушаҥ пытыме деч калыкым марий тӱвыра верч чот шогышо еҥ-влак гына изиш аралат. Яллаште, олалаште концерт дене коштмышт годым эсогыл руш вате-влак, нуным аклен, тыге ойлат: «Теве кузе пашам ышташ кӱлеш, тунемза!» А «Ӱдыр кас» ансамбль кеҥежым Йошкар-Олаште эртаралтше Пеледыш пайремыш толеш. Вашлийына нуным.

Анфиса Эманова.

Марий Эл деч тораште тӱшкан илыше марий-влак эркын-эркын пытен толыт манын шонымо нимыняр огеш шу. Вет ме тале, чолга, марий улмыж дене кугешныше да шочмо калыкшын ончыкылыкшо верч тыршыше ятыр еҥ дене вашлийына. Нуно таче шке кундемыштышт гына огыл, уло марий тӱнялан сайын палыме улыт. Теве ты радам гыч иктыже – Свердловск область Красноуфимск районысо Сарсаде ялеш шочын-кушшо Леонид Канакаев (снимкыште).

Эн ончыч Леонид Иванович дене VIII Марий калык Погынышто «Успех» кресаньык озанлыкын вӱдышӧ специалистше семын палыме лийна. «Марий ял – курым тошкалтыште» секцийыште верысе озанлыкым арален кодымышт, пашаштым виктарымышт, ял калыкын илышыжым кузе тӱзаташ тыршымышт нерген каласкалымыжым чылан ӧрын да кугешнен колыштыч. Нунын паша опытыштым ятырышт шотыш нальыч да, очыни, кызыт шкештат кучылтыт. Леонид Ивановичын мланде деке шӱман улмыжо изинек палдырнен: уста тракторист ачажын шуктымо сомылжым йӧратен ончен, йӧн лийме годым пеленже каяш тыршен. Верысе школ деч вара шкежат Свердловскышто ял озанлык институтышто агроном специальностьым налын. Тыгак Президентын программыж почеш вуйлатыше кадрым ямдылыше ИРРО-м (регионысо образованийым вияҥдыше институт) пытарен. Сайын да калыклан пайдам конден илаш шонышо еҥ деч саман эшеат утларак шинчымашым йодеш. Тидымак шотыш налын, Леонид Иванович эше бухгалтер-юристлан заочно тунемын. Мом палымыжым шке пашаштыже чулымын кучылтеш.

Шапалгыше чурий, явыжгыше шӱргысӧ чевер тарай, чӱчкыдӧ кокыртыш да нершовычышто вӱр пале-влак  - чыла тидыже эше колымшо курым тӱҥалтыштак могай чер улмым тӱрыс палемден: шодо чер – туберкулёз. Ожно тиде лӱдыкшӧ черым рушлаже «чахотка» маныныт.