Лышташ-влак велыт

Лышташ-влак велыт. Пушеҥге укш гыч ойырлен, пуйто эргыже шочмо аваж деч йӧршешлан ойырлен, пӧрдын-пӧрдын мландӱмбаке эркын йогат. Шӧртньӧ тӱсышт дене мландым леведыт. Лач мландыже гына изава гай нуным шке семынже ӧндалаш тӧча. ӧндалмыже гына шокшо огыл. Мардеж пуалме еда лышташ-влак ик вер гыч весыш пӧрдын каят, улак верым кычалаш тӧчат.

Нарынче лышташ-влак. Чевер сылне тӱсда дене мыняр куаным кондеда! Тендам ончен, чон йывырта, кече гай ырыктен колта, ойгат мондалтеш. А нарынче лышташан пушеҥгыжым ончалат гын... Лач шӧртньӧ пудырго-влакым укшешыже сакалыме шонет. А куэже! Пуйто капешыже ош вынер гыч ургымо тувырым чиен, вуешыже шӧртньӧ шӱртӧ дене тӱрлымӧ шовычым пидын. Тора гыч ончалмеке, каласен моштыдымо, йомакысе гай сылне...

Уке, таче ояран кече огыл. Настачий кува, окна деч кораҥын, мӧҥгеш ӱстел воктеке шинче, пидаш тӱҥалме носкижым кидышкыже нале. Таче ояр огылат, шӱмыштат весела огыл, окна ончылно шогышо куэат чоным ок куандаре. Мардеж ала-кушеч нугыдо пылым конден, кавам кумдыкеш леведе. Тевыс ынде тыгыде йӱр чарныде шӱведа.

«...Кужу йӱр тиде. Кече мучко ок чарне. Ынде оярым вучышаш уке. Шыже - шыжак, - Настачий келгын шӱлалта. – Адакат лавыран лиеш, корно петырналтеш...»

Уремысе лаке-влак йӱр вӱд дене темыныт. Лавыра, лавыра... Ик семынже, ялыште лавыра кунам лийын огыл?

Тракторжо, машинаже ял мучко эр гыч тӱҥалын кас марте чарныде, лавырам шыжыктен кудалыштыт. Ял покшелне корно ок сите ала-мо? Ужар шаршудым кок могыр гычат кумданрак да кумданрак тошкат. Ончыл печет укеат, окна йымакак пуреныт, пырняшкат лавыра шыжалтын.

А куэже. Тылатат верештын, витне. Нӧргӧ капетым кӧ тыге сусыртен? Ош вынеран тувыретымат кушкедыныт. Урген пуышо гына иктат уке. Санденак йӱр вӱд дене варналтше шинчавӱдетым чарныде йоктарет...

Корно. Ял дене ошкыл кайыме годым кукшо верым муаш йӧсӧ. Куш от ончал, ужар шаршудыжат кодын огыл гаяк, чыла тошкымо. Тевыс урем гоч пошкудыш каяшак мом шога! Эх, шоҥгыланже лач тура курыкым вончымо гаяк... Лавыра, лавыра, кузе тый ялын тӱсшым локтылат.

Кылмыкта докан ончыкыжым. Теле марте шукак кодын огыл. Мландым кумдыкеш пушкыдо мамык лумжо дене вашкерак леведше ыле, чыла тиде лавыра ош вынер йымалне лиеш. А лышташ-влак? Уке, нуно огыт йом. Пушеҥге-ава шке эргыже-влакым, шӧртньӧ тӱсыштым переген, мамык леваш йымаке малаш пышта. Вес ийын нунын олмеш вес лышташнер-влакым луктеш, шӧртньӧ тӱсым налмешке, укшешыже лӱҥгалтыкта, леве йӱреш чурийыштым мушкеш.

Тыге пушеҥге. Тургыжланыше ава... Ок керт монден, ок отказатле. Шуко, пеш шуко эргыже. Чылаштым онча, шке шепкаштыже модыктен рӱпша, семала, кушта...

Пушеҥге. А айдемым тый умылет мо? Молан ваштарешет улшо окна гыч эре шӱлык ончалтышан кува онча? Тыйымак огыл? Уке, векат. Чыла могырышкыла ончыштеш. Шого-ян, иктаж-кӧм ок вучо дыр? Тый палет, куэ? Тевыс, эшеат кӱшыл ял мучашкыла ончыштеш, вара ӱлыкыла ончалтышыжым савыралеш. Уке, мӱндыркак ок кой. Пошкудо пӧрт-влак авырат. Да шинчажат шоҥгыеҥын вудакан ужеш. Йӱрат эше тыгак шӱведа. Эх, игече, шке йӱрет дене, лавырат дене кузе тый шоҥгыеҥын шӱмжым тыргыжландарен кертат, нелым, йӧсым чоныш пуртет? Сандене мо тый шоҥго кувам эртак окна воктеке шупшат, ала-кӧм вучымыла, шкетшым пӧртыштӧ шонкалыктен шинчыктет? А куш тугеже вес вереже ончымыла?

Окна. Лач тый гына ты пӧртым уло тӱня дене иквереш ушен кертат. Ты кок умылыдымо тӱням ушышо омса улат. Шоҥго-влак, ошкыл кертдыме-влак, черле-влак... Чылан, тый декет миен але воктекет шинчын, тӱням шӱлыкан шинча дене, чоныштышт йӧсым кучен, ала-мом вучымыла ончат. Тендан коклаштыда вичкыж янда веле...

Вучет, конешне, кузе от вучо. Тугеже, молан пӱкеныште тынар пидме носки кия? Кӧлан? Кузе кӧлан? Шке лишыл айдемылан огыл мо? Йӱд-кече эре пидат, йӱдымат от мале ала мо? Ала омо уке? Шкетын шинчен ала-моат ушыш пура, вуйым пудырата. Сандене, носким кидыш налын, паша дене шкендым лыпландарет. Жапат шижде эрта.

«Васлий!.. Эргым!.. Кушто улат гын?..» - шӱм гыч шыжалт лекше ойган шӱлыш  пуста пӧрткӧргым шижтара. Шӱмым неле, йӧсӧ темдат. Эрге теве ала-кушто. Кушто гын? Мом ыштен коштеш? Кузе кушто? Шого-ян, серышыже уло вет. Ӱстел кӧргыштӧ кия. Пытартышыже. Мыняр гала ты кагаз лаштыкым шоҥго кид-влак чытырен-чытырен кучылтыныт. Шинчавӱдшӧ? Ок лек мо? Эх, мом ыштет, жапше кузе эрта. Серыш толмылан кок ият шуын. Вараже нимат уке. Вучен-вучен, чон ок коршто мо? Коршта гына? Пудештеш. Почтальонымат вашлийме еда эртак аптыратет. Серышыже гына уке. «Кушто улат, Васлий?» - уло чон дене кычкырал колтымо шуэш. Йӱкын каласыше гына иктат уке...

Тевыс пытартыш серышыже Чытырше кид дене эше ик гана тудым налат. Молан угыч чон коржеш? Куан ден кочыжо пырля варналтыч ала-мо?

«Шергакан, йӧратыме авием! Эн ончыч уло шӱм дене саламлем шочмо кечет дене да...»

Шукат ыш эрте, почтальон пӧртышкак посылкым нумал пуртыш. Тушто пеш сай меж шӱртӧ дене пидме шовыч, тӱрлӧ ситце-влак, шокшо вургем... Шоҥго аван кумыл кӱза, нӧлтеш, чон куан дене темеш. Шочмо кечемат монден огыл.

«Мый ынде Воркута олаште илем. Тугак машинам виктарем. Шукерте огыл у кугу машинам пуышт. Игече тыште мемнан кундемысе гай огыл, йӱштырак. Но тый, авай, мыйын верч ит ойгыро, кабинем кугу, шокшо. Эше, авай, тыйын колтымо шокшо носкиет-влакым налынам, ынде ом кылме...»

Воркута. Кушто тиде олаже? Йӱдвелне, маныт. Могайрак тудо? Кузе илат?

Эх, орадем, куш вара каем? Шке шочмо веремым, пӧртемым кӧлан вара кодем? Шоҥгыеҥлан ынде куш каяш? Шке вожем тыште, курымлан кодынам. Эх, йӧра кеч тургыжланет, шоҥго аватым от мондо... Мом от мондо?! Мыняр жап эртен каен, нимогай уверат уке. Монденат мо? Ала илет, ала уке. Эх, кузе вет ынем колто ыле. Сӧрваленак йодынам. Кызыт самырык-влакым кучен кертат мо?.. Можо тыйым йӱдвелкыла наҥгайыш? Сай паша але кугу окса?.. Кок ий эртыш. Мыняр жап мӧҥгыштет илышыч гын? Лектын кайышыч. Шуко от иле, мӧҥгешак толат – шонымаш эре вуйыштак ыле. Уке, ача-аватын пӧртышт, шке шочмо кундемет пӧртылтен ышт керт, витне. Йомыч. Серыш уке. Нимогай уверат уке. Эх, Васлий, Васлий!..

Ачат ила гын, ала тыге ок лий ыле да. Эх, Вӧдырем, тыят кайышыч, мыйым шкетемым шуэн кодышыч. Пырдыжыште кечыше когыньнан фотокартычкына гына шарналтен илаш кодын. Иквереш коктын шинчымына. Тый мыйын воктенем. Тидыже кунам ыле гын? Ынде мыняр ий уке улат. Шоҥго шӱм чыта мо? Шинча чӱчкыдынак вӱдыжгӧ. Йӧсланен, ойгырен илыме деч молыжым ты тӱняште мом ужат? Ок лий чыташат ынде. Кунамже ала-моат ушышко пура, вуй пудыраныме гай лиеш. Илымыжат ок шу. Кунам ты тӱня дене чеверласаш гын? Вӧдырем деке каяш гын веле? Эх, Вӧдыр, мыйым вучет мо, ала?..

Урем дене, лавырам кок могырыш шыжыктен, машина нелын буксоватлен кудалеш. Пӧрт воктечак эрта, йӱкшӧ пӧрт тич темын.

Тиде – Стопан. Паша гыч толеш. Ала кече кас велкылат лупшалтын? Йӱр пылет пылпомышым кумдыкеш авырен шынденат, кечыжат рӱмбалгыла коеш. Тыгыде йӱр чӱчалтыш-влак лавыран лакылаште модыт.

Пӧртыштӧ эшеат шып. Йокрокынат чучын колта. Тулым чӱкташ гын веле? Вара коҥгам олташ. Таче эрдене олтымо огылат, пӧртыштӧ юалгырак. Эх-эх, коҥгажат лач лӱмжӧ веле. Рож ора, олташат лӱдыкшӧ. Шикшым пеш луктеш, тӱньык гыч вӱд йога. Угыч опташ кӱлеш ыле да. Кермычым ала-кушто мушаш? Пӧръеҥ кид укеат, чыла эркын сӱмырла. Стопан ыштен пуэм манын ыле да. Пошкудо пошкудак вет. Садиктак арака кӱлеш. Аракаде кызыт мом ышташ лиеш? Икана йӱкташ манаш веле вет. Пел пенсиет пыта, но киндыланат кӱлеш вет. Эх, йӧра манат да илет. Окнашкет ончалат. Окна янакшат шелше. Пластилин дене гына тушкыштмо. Вес окнамат шындаш кӱлеш. Ой, йӱштӧ. Коҥгам олташак верештеш. Пум пуртышаш. Теве пужат шагал. Теле гоч илен лекташ сита мо? Эх, кӧ тидын нерген шоналта, кӧлан тый кӱлат? Толшат, пурен лекшат ынде кунамсек нигӧ уке. Кеч кевытыш кинде налаш колталаш. Кертме семын шкеак каяш верештеш. Кевытшат лишне огыл. Корем вес велне. Ты кугу тура корем гыч лӱдынак вончет. Ик-кок сукырым налын кондет. Шкетлан шуко кӱлеш мо?.. Южгунамже окситешыже эше уда шомак-влак пылышышке солнат. «Эргыч уло, молан ок полшо? Ала-кушто илен коштеш...» - шӱмым кӱзӧ дене шуралтыме гаяк. Эх, илышыжат. Ош тӱня дене чеверласаш веле да. Ок лий, витне. Кайынет гынат, орланен илет тевыс.

Шоҥго курым. Жап шуэшат, пушеҥге шогенак кошка. Шӧртньӧ лышташан укшыжо-влакым кучен ок сеҥат, мланде ӱмбаке йӧрлеш. Тудын олмеш вес ийын шытен лекше изи пушеҥге, вийым налын, волгыдышкыла укшыжым викта. Вес семын ок лий. Уке гын илышыжат пыта.

Шоҥгыеҥланже могайрак? Шкетын пуста пӧртеш киен кодын – тиддеч нелыже, йӧсыжӧ мо уло? Тӱняште мыняр тыгай айдеме? Чылаштынак полыш уло мо? Кинде шултышым конден пуышо, поро, ласка шомакым каласыше, шоҥго шӱмым ырыктыше...

Коҥгам петырыме. Малаш веле ынде. Таче нимат ыштыме огыл гынат, вуйлан неле. Тӱрлым шоненак, витне, вуйым пудыратет. Кече эртыш, адакат арамак. Йӱдшат кужемеш. Вашкерак мален колтышаш. Пӧртыштӧ шып, пычкемыш... Могай гына омо ок кончо. Чӱчкыдын – иктак. Ял, пошкудо-влак. Эргымжат коеш. Омышто. Теве тудо кугу машинаште шинча. Машинам эргыже виктара. Ала-кушко мӱндыркӧ кудалыт. Теве – пачерже. Кугу, волгыдо... Могай сай омо...

- Авай!.. Авай!.. – ала-кушеч мӱндырчын толшо йӱк пылышышкыже солна. Могай йӱк?.. Шинчам почо. Пӧрткӧргыштӧ волгыдо. Ончылныжо айдеме шога. Палыме чурийла коеш. Вичкыж кужу капан, чаравуян. Йӱреш нӧрен шичше кужу ӱпшӧ лаштыкын-лаштыкын товаҥын, саҥгашкыжак кечалтын. Нойышо шинчаже йошкарген. Чоштыра пондашан. Ӱмбалныже тошто куртко, шокш мучашыже кушкедалтын. Йолыштыжо – лавыран кугу кем.

Могай умылыдымо омо. Шого-ян, малемак мо? Уке, омо огыл. Омышто – чыла весе. Сай. Тидыже?..

- Васлий?.. Тый?..

- Авай...