Ме марий улына → Сылне шошо толмо годым вашлийна тунам ме коктын
Пагалыме лудшына-влак, таче тыланда у лаштыкым темлена. Мылам марий шудыр-влак дене чучкыдын пырля лияш пиал шыргыжалеш. Садлан палыме да лумло енна-влак деке унала миен савырнаш да илышышт дене палдараш шонымаш лекте. Вет нунат тыглай айдеме семынак кидпашаланат, тамлын кочкаш шолташат, вес сомылым виктарашат мастар улыт. Таче лаштыкнан унаже - калыкыште мурызо семын палыме, тыматле кумылан, поро шинчаончалтышан удырамаш, пелаш да ава Татьяна Умурбаева. А те вес гана ко нерген пален налнеда, возен колтыза але йынгыртыза, шке шонымашдамат темлыза. Уло кумылын вучем.
Изи веле, гитарымат шоктен мошта!
Пошкырт вел Илиш районысо Анач ялыште Умурбаевмыт еш илен. Надежда Алексеевна ден Виталий Тимиршевич кум удырым ончен куштеныт, илыш корныш луктыныт, кажныштлан кушыл шинчымашым налаш полшеныт.
Суртоза, Виталий Умурбаев, нефтьым тулымо отрасльыште электриклан тыршен гын, озавате, Надежда Алексеевна, верысе школын туныктышыжо лийын. Ешыште туныктышо улмо годым йоча-шамыч декат йодмаш вестурлырак: нуно ушан, шотан, шуаралтше лийшаш улыт. Тиде Умурбаевмыт ешыштат палдырнен. Татьяна - кумшо шочшо. Изинек мураш-кушташ йоратен гынат, усталык койышыжым 6-шо классыште тунеммыж годым веле келгынрак ончыктен. Кенеж каныш годым Марий кундемыш толын улмаш, тунам Марий пединститутышто тунемше Оксана акаж дене илен. А тудын йолташ удыржо-влак гитарым шоктен моштеныт. Ик тылзыште нуно Татьянам чылт уста семмастарым ыштен шогалтеныт. Ялыште да школышто чыланат моткоч орыныт! Монгыштыжо удырлан лумынак гитарым налын пуэныт да вара изи Танюшам кажне гаяк концертыште, пайремыште шокташ йодыныт.
комментировать (0) |
Ме марий улына → Волгыдым ужнет гын, тулым чукташ кулеш
Чынжымак тыге. Илышна эрта туге, кузе тудым шкеже чонена. Тачысе лаштыкнан унажат тидын дене келша да ила туге, кузе чонжо йодеш, пашам ышта туге, кузе кертеш да мошта. Икманаш, пурымашын кажне кечыжлан куана.
- Валерий Помбеевич, Те Звенигово районысо Иркын ялыште шочында, а кыдалаш школым Украиныште тунем лектында. Кузе тушко логалында?
- Мемнан ялысе рвезе-влак тусо ик шахтыште пашам ыштат ыле. Нуно тушто иканаште кыдалаш школым пытараш да оксам ыштен налаш лиеш манын каласышт. Ешыште вич икшыве кушкынна, чылаштым пукшаш-чикташ кулын. Тыге авам ден ачамлан куштылгырак лиеш манын шоненам. Адакшым ачам мыйым виешак трактористлан тунемаш колтынеже ыле. А тидлан кумылем лийын огыл. Тыге 14-15 ияш рвезе тора кундемыш каенам да тушто кастене тунемынам, кечывалым пашам ыштенам. Тыгак горный ден музыкальный училищылаштат шинчымашым погенам. Ачамлан чыла шке ыштен кертмемым ончыкташ тыршенам. Но варажым садак шочмо кундемыш портылынам.
- Тендан ачадан лумжо Помбей. Тиде марий лум мо?
- Чынжым гын ом пале. Тунам лумымат турлым, южгунам онайым пуэденыт. Мом ужыныт, илышыште ты жаплан могай ситуаций лийын, сельсоветыште тыге возыктеныт. Ойыртемалтшым кычалыныт. Ачамлан лумым К.Брюлловын «Последний день Помпеи» суретшылан энертен пуэныт манын шонем. Такшым икана кычалаш-шымлаш туналынам да Марий Элыштак Помбеевна отчестван ик удырамашым муынам ыле.
комментировать (0) |
Ме марий улына → Канде шинчан марий вуйлатыше
Удырамаш – мучашдыме сандалык. Тудо уло моторлыкым солалтен. Тунамак шум-чон да койыш-шоктышыж дене, руш кугу поэт Н.А.Некрасов манмыла, йулышо портышкат пура, кудалше имньымат шогалта. Таче лач тыгай корго вий-куатан марий удырамаш дене палдарынем. Л.Д. Ильина (снимкыште) 26 ий тувыра сферыште тырша. Паша корныжым вузышто тунеммыж годымак МАССР-се музык обществын тун бухгалтерже семын туналын. И.С.Палантай лумеш музыкальный училищыште, вара Печать да информаций шотышто комитетын тун экономистшылан, экономика шотышто советниклан тыршен. 1998 - 2009 ийлаште «Марий Эл» газет редакцийыште исполнительный директорлан, тун редакторын алмаштышыжлан пашам ыштен. Кызыт - Марий книга издательствын директоржо. Кучык жапыште книга савыктымашым кукшытыш нолталын, предприятийын пашажым ворандарен колтен. 14 январьыште шерге лумгечыжым вашлийын.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Поро мут шортньо дене иктак
А тудым калык деке намиен шуктышо-влак коклаште журналист-влакат улыт
Эн ончыч журналист-шамычым Марий Эл Правительство портышто республикынан Президентше Леонид Маркелов саламлыш, Марий кундемым тузатымашке надырым пыштымыштлан тауштыш. А вара Марий Эл Правительствын эртарыме конкурсыштыжо сеныше-влакым палемдыш. Республикын эн кукшо наградыжым - «Марий Элын шортньо пераже» премийым - «Волжская правда» газетын тун редакторжын алмаштышыже Александр Климовлан кучыктыш. Лауреат-влакым диплом да премий дене палемдыш. Нунын радамыште «Марий Эл» газетын ял илыш шотышто редакторжо Вячеслав Смоленцеват лие. Тудо «Ял озанлык сомылым почын ончыктышо эн сай паша» номинацийыште сенышыш лектын. «Республикыште илыше калык-влакын шкешотан улмыштым почын пуышо эн сай паша» номинацийыште «Марий Эл ТВ» усталык ушемын «Тема да комментарий» программыжым эн сайлан шотлымо.
Пайрем шулыш Правительство порт гыч Курчак театрыш кусныш. Ятыр ен Тувыра, печать да национальность паша шотышто министерствын, Кугыжаныш Погынын чап грамотышт, Тазалыкым аралыме шотышто министерствын, моло ведомствын тауштымашан серышышт да полек дене палемдалтыч. Российысе журналист ушемын республикысе полкаже увертарыме конкурсшым иктешлыш.
Мыланна, кугарнязе-влаклан, эн куанле уверже – шкенан журналистна-влакын сенымашышт. «Национальный йулалан ушанле улмылан» номинацийыште журналистка Эльвира Терентьеван пашажым эн сайлан шотлымо! Директор-тун редакторын сомылжым шуктышо Эльвира Куклина ден журналистка Татьяна Иванова Йыван Кырлалан 100 ий темме лумеш «Калык верч тыршымаш» медальым суленыт. А ответственный секретарь Ирина Степанова Марий Эл Правительствын чап грамотшо дене палемдалте. Тиде огыл мо мукш гае тыршен пашам ыштымын акше?! Коллегына-влакым сенымашышт дене уло кумылын саламлена! Тек пашашт умбакыжат воранен толеш, а ме чылан ончыкыжымат марий калыкна верч уло вийым, моштымашым, усталыкым пыштен тыршаш туналына!
Марий Эл Республикыште 108 газет ден 18 журнал лектыт. Тышеч латкокытшо республикын казнаже кушеш савыкталтеш. Палемден кодыман: Российысе финн-угор регион-влак кокла гыч Марий Элыште шочмо йылме дене эн шуко изданий - 17 журнал ден газет - лектеш.
Анфиса Эманова.
Авторын фотожо.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → «Карьера – тиде паша», - тыге палемда РФ Кугыжаныш Думын депутатше, Мер Канашым вуйлатыше Лариса Николаевна Яковлева
У Торъял районысо Йошкар Памаш ялын шочшыжо Советский посёлкысо школ деч вара Н.К.Крупская лумеш Марий кугыжаныш пединститутын историй факультетыштыже шуаралтын. Вара шочмо школыштыжак англичан йылмым ик ий туныктен, 13 ий ты районысо Пионер портым (кызыт Йоча усталык рудер) вуйлатен. Тиде жапыштак туныктышо Евгений Веденькинын чумырымо «Эр» группыштыжо мураш туналын. Кок ий районысо администраций вуйлатышын социальный йодыш дене алмаштышыже лийын. Пытартыш жапыште республикысе образований министрын самырык-влакын политикышт шотышто алмаштышыжлан ыштен.
- Карьера турло сынан да шорынан лиеш. Тудо вуйлатыше марте кушмаш дене гына огеш серлаге, - тиде лаштыклан интервьюм налме годым иктешлен каласыш Лариса Николаевна. - Мутлан, туныктышо умыржо мучко ятыр удыр-рвезым йолымбаке шогалтен, тыгодым ны завуч, ны директор лийын огыл. А таче тудын деке могай-гынат кукшытыш шушо, илышыште верым мушо ен-влак толыт да тауштат. Тыгак врачым налаш – мыняр еным тудо эмлен! Кеч-могай пашаштат кулыт тыршымаш, посна сомылым йоратен моштымаш. Сандене карьерым кеч-коат ыштен кертеш да ыштышаш. Тудлан туткышым самырык годымак ойырыман: сайын тунем, изинекак мер пашаште чолгалыкым ончыкто. Ача-ава-влакланат икшыве-шамычым виктарен шогыман. Тыште южгунам чоялыкым ончыкташ перна, вет йоча шукыж годым чылажамат шкеак ыштем да кертам манын шона. Ончыч мемнам пионер, комсомол организаций-влак шуареныт гын, таче, мутлан, марий самырык тукымлан Мер Канаш полшаш ямде.
Чылажат – мемнан кидыште. Теве шочмо йылмына шотышто мутланаш йоратена. Марий йоча марла огеш ойло да школым вурсышыла койына. А Те, тыге каласаш тоштшо ен, шкеже монгышто икшывыда дене марла мутланеда?.. Икманаш, айдемын ыштен кертме пашаже шуко да кумда, чыла тидлан вий-куат гына ситыже.
Эльвира Куклина.
Авторын фотожо.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Шулдо да «ару» машинам налнет гын…
Пытартыш жапыште кажне гаяк ешыште машина уло. А кон уке гын, тудым налаш точа. Вет тачысе пазар саманыште шукынжо эре у деч у автомашинам налыт да шкеныштыным «ужатен» колтат. Йора эше «ару» транспорт логалеш гын. А тыге огыл гын? Вет шолыштмо машинамат налаш лудыкшо уло. Тунам ятыр ий дене погымо, а южгунамже арыме окса деч поснат кодаш да варажым саде у пого дене чеверласашат лиеш. Поснак кызыт – преступник пошымо пагытыште.
Тачылан республикыштына ик эн кугу проблема – шолыштмо да номерым вашталтыме транспортым вес регион гыч кондымаш. Тудо мемнан деке авторынке гоч толеш. Чаманен каласаш логалеш, шукынжо шулдын налаш тыршена. А кунам автомобильым ГИБДД-се учётыш шогалташ туналыт, рашемдалтеш: машина – розыскышто. Тыге кугу оксам пыштен налше айдеме нимо деч посна кодеш. А машинам ужалыше еным кычалынат от пу. Тендан дене тыге ынже лий манын, машинан «пурымашыжым» эскерыше да тидлан мутым кучышо республикысе инстанций-шамычым вуйлатыше-влакын темлымашыштым пуэна.
комментировать (0) |
Шинчымаш кугорнышто → Келге уш-акыл мундырко нангая
Шинчымаш кугорнышто иктаж гана шып-тымык лийын кертеш мо? Чын, нигунам. Тыште йудшо-кечыже илыш шолеш. Теве кызыт студент-влак тунемме пелийыштым иктешлат, тиде жапыште налме шинчымашыштын ушешышт кузе келгем кодмыштым тергат, нунын телымсе сессийышт кая. Школышто тунемше-влакынат кудыжын теле каникулжо лие, кудыжо канаш ыш ярсе, эре лудо, эре ямдылалте. Вет республикыштына школысо тунемме предмет-влак дене олимпиада-шамыч эртат.
Теве 9 январьыште республикысе национальный президентский сымыктыш школ республикысе да Марий Эл деч тораште илыше 80 утла удыр-рвезым вашлие. Тыште 9-ше, 10-шо, 11-ше класслаште тунемше-влакын марий йылме да литература дене регион кукшытан, тыгак 9-ше классыште тунемше-шамычын калык-влакын историйышт да тувырашт предмет дене республика кукшытан олимпиадышт эртаралтыч. Нуным Марий Эл Республикысе тувыра, печать да национальность паша шотышто министерствын полшымыж дене ончычсо семынак Марий Эл Республикысе образований министерство ден республикысе образований институт эртарышт.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Жап эртен. Мо вашталтын?
Валентин Колумб деч варасе поэзий нерген икмыняр ой
1974 ий 18 декабрьыште кечывал деч вара «Марий коммуна» газет редакцийын культура, литература да искусство отделышкыже М.Казаков толын пурыш, шыпак пукеныш шинче да Ю.Галютин ден когылянна вашешташ лийдыме йодышым шинчавуд вошт пуыш: «Кунам эше Колумбна лиеш? Витле ий гыч мо?» Тунамат вургече ыле. Кок арня ончычсо вургечын партпогынымаште «Ончыкын» тун редакторжо коммунист В.Х.Колумб шотышто «шучко» пунчалым лукмо. Вес вургечыжлан поэтым пытартыш корныш ужатыме. Кузе чылажат лач ты кечылан толын?
35 ий эртен гынат, Казаковын шындыме йодышлан ниго вашештен ок керт. Мом ойлаш, марий да моло вате талантым план деч поснак кондедат. Шочынытыс ик ийыштак, ик кундемыштак С.Чавайн ден В.Мухин-Сави, ик ийыштак – М.Шкетан ден О.Шабдар. Толынытыс ош туняшке 1918 ий январьысе кум кече коклаште М.Казаков, В.Чалай да В.Юксерн. Мо гынат у мурпатыр шочаш ушаным огына йомдаре.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Илышым полеклыше ачайна, авайна, Шокшо шум мутым тыланда ойлена
Эльвира Куклина, директор-тун редакторын сомылжым шуктышо:
- Ача-ава кумыл – Юмын кумыл. Нунын чонышт туняште эн поро, ласка. Илышыште чынже денак тиде калыкмутысыла лийшаш ыле, но южгунамже ты ой дене келшыдыме, осал суретымат ужаш логалеш. Я ача-ава шочшыжым кудалта, я икшыве лишыл енже-влак дене шкенжым тушман семын куча. Турыс ончалмаште ик айдемат ача-ава деч посна огеш шоч, сандене ме нуным аклышаш, пагалышаш улына, кертме семын полыш киднам шуялташ мондышаш огынал. Мыят, Куженер районысо Агытансолаште шочын-кушшо удыр, ача-авамлан (снимкыште) кугу таум каласынем, вет онченыт, туныктеныт, шинчымашым налаш йоным ыштеныт, йолымбаке шогалтеныт, а эн тунжо, палем, тачат нунын деке энертен кертам.
Авам, Валентина Аркадьевна, Куженер районысо Чодыраялыште шочын-кушкын. Куд шочшан ешыште Валя ден Аля икымше да йыгыр йоча лийыныт. Нуно Шой Шудымарий, Руш Шой школлаште тунемыныт, вара Семёновкысо училищыште кевытче профессийым налыныт. Ончыч Йошкар-Оласе ик кевытыште пашам ыштеныт. Ешанмеке, турло вере лакемыныт.
Ачам, Виктор Аркадьевич, тиде кундемыштак Агытансолаште шочын, тачат тыштак умыр корныжым шуя. Ачаже эргыжын ныл ияш улмыж годым илыш дене чеверласен, сандене тудлан изинекак шуко пашам ышташ логалын. Ава акаж дене когыньыштым молын гай сайын чиктен кертын огыл, портыштат тоштырак лийын. А кушмо семын йолташ-влак деч ойыртемалтмаш вожылмашымат луктын. Тыге 8-ше классыште тунемше рвезе, пошкудын окна наличникшым ончен, шке портшым сорастараш пижын. Тунамак мутым пуэн: «Тиде ялыште, илен-толын, эн мотор оралтым чонен шындем». Ойлымо – ыштыме.
Кызыт ача-авамын чонымо, сорастарыме портышт районыштат икымше вер дене палемдалтын. Авам мастарын турла гын, ачам пу гыч турло узгарым, мебельым ышта. Сылнылыкым ужын, шижын моштымашышт, пашам йоратыме кумылышт мыланнат, икшывышт-влаклан, айдеме семын кушмаштына чот полшен.
Мыйын кум шужарем уло. Эмма Куженер посёлкысо эмлымверыште медшужарлан тырша. Эльза юристлан тунемын, кызыт ешыж дене Йудвелыште ила да йочасадыште пашам ышта. Снежана Йошкар-Оласе «Политехник» колледжыште архитектор лияш ямдылалтеш. Ача-авана ныл уныкан улыт.
У 2010 ий тек еш пиалым конда. Тыгай пиал илышыште, пашаште кугу лектышыш шуаш полша. Йоратыза ача-авадам, родо-тукымдам, лишыл енда-влакым. Нунын ты туняште улмыштлан куанен моштыза.
комментировать (0) |
Рвезылык → Пашам йорате, эреак шуаралт!
Самырык пагыт моторлык дене сымыстара. Тыгодым тудо чолгалык дене ойыртемалтшаш, илышын пеледышыж семын кажне айдемын умыр корныжым волгалтышаш. Тидланже шкешотан тыршымаш кулеш. А могай-гынат сенымашке шуаш манын, лым лийде йоратыме пашам шуктен шогыман, шкем шуарыман. Погымо шинчымаш, опыт, илен-толын, лектышыш шуаш полшат. «Шкаланем гына ушанем, ончыкылыкем шке чонем», - палемда Людмила Соловьёват (снимкыште).
Морко районысо Комсомольский посёлкышто шочын-кушшо удырым эше куд ий ончычак Людмила Владимировна манаш туналыныт, вет лач тынар идалык ончыч тудо, И.С.Палантай лумеш тувыра ден сымыктыш колледжын эстрада полкажым пытарымеке, тиде тунемме вер пеленак Йоча музыка школышто пашам ышташ туналын. Тунамак Марий кугыжаныш университетысе тувыра ден сымыктыш факультетыште очно шинчымашым нолтен. Тений «Калык художественный усталык» специальность дене дипломым налын. Колледжыште ынде «Калык музыка усталык ден йула фольклор» курсым лудеш, заочник-влак дене пашам ышта да Йоча музыка школышто, колледжын эстрада полкаштыже вокал дене занятий-влакым вуда.
комментировать (0) |