Культура → Шочмо кечет дене, марий калыкнан шӧртньӧ шондыкшо!
... 18 шагат шуэш. Йошкар-Оласе В.И.Ленин площадьыште калык шолмо гай коеш. Тыге тудо М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драма театрыш вашка. Сымыктышын тиде шнуй верышкыже логалмеке, кажныжым шулдыраҥдыше юзо вий авалта. Тыге чучеш, пуйто театрын пеш палыме, но тунамак моткочак ойыртемалтше пушыж дене уш-акыл яндарештеш, кӧргыштӧ умылтарен моштыдымо шижмаш шочеш, шӱм-чон йомакым вучышыла вургыжеш. Теве залыште тул эркын йӧра, кумда йошкар пӱрдыш кугу сценым почеш. Спектакль тӱҥалеш...
Тыге ынде 90 ий! Чын, тиде жапыште сцена эре кугу да пӱрдышыжат эрежак кумда лийын огытыл. Вет Марий театрна шке историйжым Озаҥ губернийысе калык образований пӧлкан пунчалже почеш 1919 ий 1 ноябрьыште Ошламучаш ялысе (кызыт Медведево районыш пура) драмкружок гыч тӱҥалеш. Лач тудын негызеш марийын Икымше совет куснылшо театрже шочын. А шкенжын икымше пашажым, Тыныш Осыпын пьесыж почеш шындыме «Закон шумлык» спектакльым, тиде ийынак 29 ноябрьыште Сенькан калыклан ончыктен. Сандене тиде кечым театрын шочмо кечыжлан шотлымо. Теве эртыше вӱргечын Сенькан ялыште тачысе М.Шкетан лӱмеш театрын пашам тӱҥалмыжым шарныктыше стелым почмо.
Ынде 90 ият эртен. А ты жапыште лийын тӱрлыжат. 1920-шо ийлаште, шужен ий толмеке, труппысо артист-влак уэш озанлык пашаш каеныт. Тунамсе марий писатель ден газет пашаеҥ-влакын тавадаҥ шогымышт огыл гын, тыгай поянлык аралалт кодын кертеш ыле мо? Ты неле жапыште эн чот тыршышыже М.Шкетан лийын. Варажым пашажым аклен, тауштымо семын, 1948 ийыште театрлан тудын лӱмжым пуымо.
А М.Шкетанын спектакльым воштончыш дене таҥастарымыже таче шулдыран ойыш савырнен. «Спектакль – илыш койдарчык, - возен тудо «Йошкар кече» газетыште. – Илышыште мо осал, мо йӧндымӧ уло, мо мыскылтышан, пеле-вула паша, арик-турик еҥ уло, чыла спектакльыште ончыкталтеш. Ончышо-влак спектакль гоч илышын чынжым палат. Еҥ титакым ышта гынат, ок шиж. Вара саде койдарчыкым ончен, шке титакшым пален, пытараш тӧчаш тӱҥалеш». Чапланыше писательнан тыге чын каласен кодымыжым ме тачат кажне спектакльым ончымына годым шижына. Кугешнена театрна да тудым арален да вияҥден шогышо 120 еҥан пашаче коллективше дене!
Шочмо кечет дене, калыкнан шӧртньӧ шондыкшо! Тек сценыштет у деч у, виян деч виян спектакль-влак иланат да шнуй шӱлышан залыштет калык эреак тич лиеш!
«Керек-могай калыкат шкенжын шочмо-кушмо культурыжым моторешта да ешара гын веле таза лийын ила», «Марий калыкынат шкенжын театрже лийшаш, тудын семын моло искусствыжат ешаралтшаш», - тыге возен шке статьялаштыже М.Шкетан. «Спектакль гоч калыкын илышыжым ончыктен моштыман», - манын тудо.
Анфиса Эманова.
В.Тумбаев ден М.Скобелевын фотошт.
комментировать (0) |
Шинчымаш кугорнышто → Шинчымашат келге, тӱвырат кӱкшӧ
Йочам шепкаште кийымыж годымак шуараш, туныкташ тӱҥалман манын ойлат. Тудо кушмо корныштыжо келге шинчымашым погышаш. Кугу букван «Айдеме» лӱмым сулымаште тӱвыранат рольжо изи огыл. Да тачысе саман мемнан деч моткоч шуко йодеш – илышын тӱрлӧ шӧрынжымат пален, эскерен шогыман, тӱҥ профессий деч посна моло пашамат ышташ ямде лийман. А чылажат школ гыч тӱҥалеш. Йошкар-Оласе 18-ше №-ан тунемме рӱдер тений гыч Бауман лицей лӱмым нумалеш. Рӱдер пелен 18 ий пашам ыштыше сымыктыш школымат у статус ончыкылык нерген келгынрак шонкалаш тарата. Тыге у программым ыштыман, инноваций йӧн дене пайдаланыман. Сымыктыш школым ынде 15 ий вуйлатыше Ангелина Сионьевна Речкинан палемдымыжла, таче пашам икшырымын виктарымаш гына шагал, эше вияҥаш, утларак кушкаш кӱлеш. Тунемше-влакым синтезатор дене шокташ, музыкым редактироватлаш туныктыман, социальный куштымашлан жапым ойырыман. Нине сомылым ворандарен колташ манын, кадр-влакым угыч ямдылыман. Туныктышо кӱкшӧ профессионализм дене ойыртемалтшаш. комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Пакчам, сурт-печысе мландым приватизироватлыман мо?
Приватизаций – иктаж кугыжаныш собственностьым частный лицалан, частный организацийлан пуымо але ужалыме процесс. Приватизироватлыме погым оза ужаленат, арендышкат пуэн сеҥа.
Тидын нерген кажныже тӱрлын ойла. Специалист-шамычат раш каҥашым пуаш огыт вашке, но шукышт мландым приватизироватлаш темлат. Тидын шумлык ме Кусараш лийдыме объект-влак шотышто кадастр Федеральный агентствын Марий Эл Республикысе управленийжым вуйлатышын алмаштышыже А.А.Шамов дене мутланышна.
комментировать (0) |
Культура → «Театрыште модман огыл, а илыман», - ойла Россий Федерацийын сулло артисткыже Галина Иванова-Ямаева.
Параньга районысо Штрамарий ялыште илыше Ивановмыт ешыште куд икшыве кушкын. Тӱҥалтыш класслаште туныктышылан пашам ыштыше Татьяна Васильевна кугурак ӱдыржымат шке профессийже дене колтынеже улмаш. Аван шомакшым колыштын, Галина документшым Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутыш наҥгаен. Но Кугу Пумарий школышто физкультурым туныктышо Юрий Иванович Рязанцев (варажым Москошто пырля ик курсышто тунемыныт, МАССР-ын калык артистше) Галина деке велосипед дене кудал толын да артистлан тунемаш ӱжын. Чолга ӱдыр кок кечыште ямдылалтын да кугу ӱшан деч посна экзаменым кучаш каен. «Артист-влак тыгай мотор улыт да, садак мыйым, арава чурияным, простам огыт нал. А вес гана, тунем толмекышт, «Мыят нунын дене пырля экзаменым сдатленам» манын ойлаш тӱҥалам. Каем. Кеч палаш тӱҥалам, кӧ, илен-толын, артист лиеш», - тыге шке семынже шонен ӱдыр. Чолга паша кумыл ден ура шӱм-чон артистка лияш ӱжыныт, да варажымат лач нунак Галина Николаевнам у деч у сомыллан кумылаҥденыт, лӱмлӧ еҥыш савыреныт.
Г.Иванова-Ямаеван М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драма театрыште шуктымо пашажым кӱкшын акленыт да кызытат порын шарнат. Сценыште мастарлык, пӱртӱсын пуымо талант да актёр-влакын сай школышт деч посна сеҥымашыш от шу. Но кеч-кунамат тыглай Айдеме лийын кодман. Таче Галина Николаевнам лач тыгай улмыжлан кӧра тӱнямбалсе театр аланыште пагалат. Мемнан денат тудо чон почын мутланыш.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Ӱдырым налаш пешак сай, илен мошташ пеш йӧсӧ
Илыш - модыш, мӧр пеледыш, шӱкшӧ кӧршӧк леведыш. Тыге манына, кунам пӱрымашлан ӧкынымаш кумыл лектеш, пашаште але, чӱчкыдынрак, мӧҥгыштӧ куан ок шижалт. Йӧра кеч лум возо, уремым ош тӱсшӧ дене волгалтарыш, лавырам петырымыж дене пуйто шем кумылым помышешыжак шылтыш, но адак шулыш. Лач тыгай пычкемыш пагыт годым ваш-ваш сырымаш, шыдешкымаш шукемыт, поснак вате-марий коклаште шургымаш кумыжыш тулым пижыктыме семын ылыжынак шога. Молан? Молан кок йӧратыше айдеме шомакышт, осал койышышт дене ваш-ваш кумылыштым кодат, вурседылыт? Айста илыш гыч ик ешым ончалына. Тудын пӱрымашыже шинчаончылнак эрта, вет тӱшкагудышто чылан икте-весым палат.
Пӧръеҥын кокымшо ватыже вес олаште тыршен. Пелашем Москошто оксам ышта манын, моктаныме семын ойлен. Кум тылзе гыч ватыже, чынжымак, Моско гыч толын. Уремыште лач кеҥеж пагыт шоген. Икымше кече гычак пошкудышто шургымаш тӱҥалын. Южгунам пич йӱдым воктене илыше-влакым кычкыркалыме, кӱмыж-совлам, тӱрлӧ арверым кышкылтме йӱк помыжалтарен. Вате-марий икмыняр тылзе ужын огытыл, ваш-ваш ушанен пытышаш улыт. Могай тушто шургаш, коктын чот-чот ӧндалалтын малыман огыл мо? Мо нунылан огеш сите? Молан кӱлеш-оккӱлым ойлыштын, тумам тарваташ? Сӧсна лавырам пургедме семын южо вате-марий, эртен кодшым шарнен, ваш-ваш осалым ойлыштыт. Ты койыш порышко огеш шукто, могай-гынат зиян толеш, адакшым ия аҥыртарен маныт. Тыгак лийын. Орышо марий, ватыжым йолжо гыч кӱзӧ дене шуралтен, эмлымверыш наҥгаен. Пӧръеҥ окшаклен коштшо ватыжым пеш чаманен. ӧрдыж гыч ончалмаште, шонет, нуно нигунам сырен огытыл да вурседылынжат огыт мошто. Марийже пашаш кайыме шеҥгеч ватыже, конешне, йолташ ӱдыржӧ-влакым ӱжын, аракам йӱын шинчылташ йӧратен. Тидыжак пӧръеҥын шыдыжым луктын шоген, очыни. А ватыже молан вара йӱын? Тора кундемыште пашам ыштен коштшо ӱдырамашынат чон ойгыжо лийын дыр, ала садлан кочывӱдлан шӱмаҥын? Ӱдыр-влак чылан сай улыт, а осал ватыже кушеч лектеш?
комментировать (0) |
Ме марий улына → Санкт-Петербургышто - марий продюсер
Марий калыкын шочшыжо-влак тӱня мучко шаланен пытеныт. Тӱрлӧ кундемыште чапле паша лектышышт, мастарлыкышт дене марий калыкын чапшым нӧлтат. Шочмо мландын патырле вийжым тора верыштат шижын шогат, да тудо тӱзланашышт шулдырым пуа.
Йошкар-Оласе ик кыдалаш школым тунем пытарымекше, Марина Юрьевна балерина лияш шонен, Санкт-Петербургысо Культур институтыш тунемаш каен. Ӱдырын тиде эн шерге шонымашыже лийын. Вет йоча жапше театрысе сцена шеҥгелне эртен. Аваже, Дина Васильевна, Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрыште тӱҥ парикмахерлан да гримёрлан пашам ыштен. Сандене балет изи ӱдырын нӧргӧ шӱм-чоныштыжо кугу кышам коден, моло профессий нерген Марина шоненат кертын огыл. Кугурак лиймекше, театр пелен почмо балет студийыш коштын.
Санкт-Петербург моторлыкшо дене ӱдырын кумылжым авалтен, туштак илаш да пашам ышташ кодын. Институтым тунем пытарымеке, йолташ ӱдыржӧ дене балет школым почыныт. Куштымаш дек икшыве-влакым шӱмаҥденыт. Школын пашаже сайын воранен кайымек, Марина Юрьевна «Аргентино» рӱдерым почын. Ты рӱдер Аргентин ден Россий коклаште тӱвыра кылым пеҥгыдемда, тыгак сымыктыш аланыште кӱкшӧ профессионализм дене ойыртемалтше музыкант, артист-влакын мастарлыкыштым калыклан палдарен шога. Санкт-Петербургыш вес элласе кумдан палыме музыкант-влакым ӱжын, концертыштым эртара, а Российыште талантан у лӱм-влак дене палдара. Мутлан, Россий шӱдыр-влакым налаш гын, композитор Александр Владимирович Чайковскийын сольный концертшым организоватлен, дирижёр Александр Сладковский лийын. А.В.Чайковский СССР-ын калык артистше, композитор Т.Н.Хренниковын («Золотой телёнок» оперым, «Гусарская баллада» балетым да т.м. возен) эн сай тунемшыже лийын. Ты концертыш Марина Юрьевна тудымат ӱжын да когыньыштым вашлийыктен. Тиде композитор-влаклан кугу куан лийын. Тыгак продюсер тений Санкт-Петербургысо Ий полатыште Рошто касым эртарен. Тушто композитор-влак Пётр Ильич ден Александр Владимирович Чайковскиймытын произведенийышт йоҥгалтыныт, нуным оркестр дене пырля уста скрипач, СССР-ын калык артистше Юрий Башмет шоктен, дирижёржо тыгак А.Сладковский лийын. Тӱнямбалне кумдан палыме пианист Виктор Рябчиковын концертшым кок гана Москваште организоватлен. Каласен кодыман, ты пианист икмыняр ий ончыч Йошкар-Олаште, И.С.Палантай лӱмеш музыкальный училищын сценыштыжат шоктен. Летецкая тудым эше ик гана Марий Элыш кондаш шона. Шукерте огыл, Марина Юрьевнан ӱжмыж почеш, А.Искандаров лӱмеш марий кугыжаныш капелла Санкт-Петербургышто эртыше I тӱнямбал муро фестивальыш миен да Гран-прим налын. Капеллын мастарлыкше кугу оласе калыкым ӧрыктарен. Кутырымына годым Марина Юрьевна «Марий кундемлан утларак полшымо шуэш» манын каласыш. «Кертмем семын сай музыкант-влакым кондаш да марий-влакымат тӱнямбал кумдыкыш лукташ тыршаш тӱҥалам», - палемдыш тудо. Шонымаш моткоч волгыдо, продюсерлан тудым илышыш шыҥдараш йӧн лекше да корно почылтшо, зал тич калык погыныжо!
М.Летецкая талантан ешыште шочын-кушкын, шкежат тыгаяк усталык кумылан пелашым муын. Марийже – интерьер дизайнер, шкенжын реставраций мастерскойжо уло, пу гыч ыштыме арвер-влакым тӧрлатылеш, нунылан у илышым пӧлекла. Эргышт Санкт-Петербургысо вӱд транспорт университетыште тунемеш, яхта спорт дек шӱман. Марина Юрьевна тораште ила гынат, марла умыла, кутыренат мошта, йӧн лекме семын Шочмо кундемышкыже толашак тырша, вет тыште аваже ила.
Алевтина Васильева.
Авторын фотожо.
комментировать (0) |
Культура → «Ший памаш» ший гай йоҥгалтын
«Муро, муро, тый от лий гын, мо ден илыш сӧраса?..» - ты шомакын нелытше ӧлтӧ наре, сандене шукертак шулдыраныш савырнен. Муро дене кылдалтше конкурс-влакат арам огыл чӱчкыдын эртаралтыт. Вет илышнам муро сылнештара, у пашаш тарата, кумылнам волгалтара. Теве шукерте огыл гӱжлышӧ «Ший памаш» эстрада муро фестиваль кок ийлан ик гана эртаралтеш гынат, калыкын да поснак конкурсышто таҥасыше участник-влакын чоныштым эре куандара. Ынде тудо финн-угор кумдыкыш лектын. Вет сылне Марий Элышкына Коми, Удмурт, Хант-Мансий, Пошкырт кундемла гыч мураш йӧратыше тыглай еҥ, ансамбль-влак толыныт ыле. Шкенан марий шӱшпык-влак дене пырля чылаже 25 еҥ мастарлыкшым ончыктен. Фестивальын икымше туржо 19 ноябрьыште Оршанка посёлкышто, а вес кокытшо 20-21 ноябрьыште Йошкар-Олаште эртеныт. комментировать (0) |
Мыланна возат → Оҥай да пайдале канал
Ынде телевизор дене могай гына передачым огыт ончыкто. Адакшым телевиденийыште кызыт путырак шуко канал пашам ышта. Тиде сай вашталтышлан тӱҥалтышым кабель дене ушыман телевидений пыштен. Тушто кызыт витле утла канал шотлалтеш. Чылажым ончаш йӧн уке, конешне. Тидлан шуко жап кӱлеш. Адакшым чылажым ончаш пайдажат уке. Чонетлан келшыше икмыняр каналым ойырен нал да ончо мыняр кертат.
Мый кызыт ик оҥай канал нерген мутым лукнем. Очыни, тиде каналын передачыжым чыланжак огыт ончо але огытат пале тудын нерген. Тудо Ностальгия маналтеш. Тиде йот йылме гыч шыҥен пурышо шомакын значенийжым чыланжак огыт пале дыр, шонем. Тугеже ончалына мутерлашке. Ик вере теве тыге умылтарыме: «Тоска по Родине!» Ончальым кум словарьым – чыла вере лач тыге гына возымо. А вет тыге ойлымо дене мый тӱрысшак ом келше. Тиде мутым умылымаш кумдарак лийшаш. Лачак «Ностальгия» канал кызыт вес иктешлымашым почын пуа. Тиде каналын ятыр передачыже вес сынан, вес шонымашан ойым тарвата. Нуно утларакшым телезритель-влакым эртыше пагыт дек, Совет Ушем ийлашке кусарат. Тидыже эреак, манаш лиеш, палдырна да раш коеш.
Чынак, Совет державын кенета шаланымыже (такшым тыге лийшаш ончылгочак ышталтын, поснак перестройка тӱҥалмеке), шагал огыл еҥ, поснак патриот шӱлышан кугурак тукым, ондакысе пагытым, поро шижмашан жапым, кызытат чон коржын шарналта да чамана. Лачак ты шотышто «ностальгий» мут моткоч лачеш толеш. Вес семын каласаш гын, мутерлаште возымылан «тоска по родине» огыл, а «тоска по прошлому» манын ойлымо мутсавыртыш утларак келшен толеш. Вет социализм пагытыште ме кеч поян лийын огынал, но илышна ятыр шотышто ласка ыле. Тунемалтын кеч институтышто, кеч университетыште, тазалыкым оксам тӱлыде эмлыме, пачер акат лӱмжылан гына лийын, ик киловатт электроэнергийлан ныл ырым гына тӱлымӧ. А кызыт мом ужына, мом чытена? Обществыштына, руш манмыла, полное расслоение лийын. Олигарх-влакын изи тӱшкашт миллион дене оксам «ыштен налыт», а обществын эн кугу ужашыже пыкше-пыкше илен лекташ тӧча. Тышечын шукышт ынде аракалан ужалалт пытеныт. Мо лиеш умбакыже – иктат раш каласен ок керт. Тидын нерген шуко ойлаш лиеш. Но пайдажым ужына мо? Огеш кӱл, очыни, шыдештараш тачысе вуйлатыше кашакым.
Пытартышлан содыки «Ностальгий» телеканал шотышто. Мый тудын передачыже-влакым шӱм вургыж ончем. Тиде каналын вӱдышыжӧ Владимир Глазунов шке пашажым кугу профессионал семын шуктен шога. Шкенжын оҥай да пайдале передачылашкыже тӱрлӧ профессиян еҥ-влакым ӱжеш, творческий пашаеҥ-влак мемнам куандарат. Теве шукерте огыл А.Мироновын, С.Ротарун, О.Воронецын, И.Кобзонын, Р.Паулсын, В.Кикабидзен, Штепсель ден Тарапунькан ондак эртарыме концертыштым куанен ончышым.
Ида шоналте, пуйто Калинин Совет Ушемысе жап верч шортын шинча. «Ностальгий» каналыште мемнан ондакысе илышнам вурсышо-влакат шке йӱкыштым луктыт. Кажне еҥын шке умылымашыже, шке шинчаончалтышыже.
Кӧ кызыт марте «Ностальгий» каналым огеш пале гын, тек тудым ончалеш. Мыйын шонымаште, шкаланже оҥайым гына вашлиеш, пайдаже лектеш.
Герман Калинин,
пашан ветеранже.
Йошкар-Ола.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Шекланыза: грипп!
Таче республикыштына кылмымылан да вирус шарлымылан кӧра ятыр еҥ черланен, эсогыл школлаште икшыве-шамычым туныктымым жаплан чарныме ыле. Пижедылше чер-влак кокла гыч грипп ий еда регистрироватлыме почеш ончыл верым налеш. Но тургыжланен каласаш логалеш, таче тӱня мучко шарлыше Н1N1 вирус (сӧсна гриппым шочыкта) деч меат шылын огына керт, вет кундемнам посна авырен налаш нигузе огеш лий. Адакшым сӧсна грипп ден тыглай гриппын палышт икгайрак улыт. «Сандене сӧсна грипп шарлыман йот эллаште лийше еҥ-влакын тушеч толмыштым ончылгоч палаш гын, сайрак ыле», - манеш пижедылше чер-влакым эмлыше врач Светлана Ивановна Очеева (снимкыште). Тудлан мутым пуэна.
комментировать (0) |
Эн тӱҥ → Марий Кремль нерген
Ноябрь тӱҥалтыште Йошкар-Олаштына Марий Кремльым (тудым «Царевококшайскысе Кремль» тӱвыра да историй комплекс манын лӱмдымӧ) почылто. Тушко кечывалым оксам тӱлыде пураш лиеш.
Республикын тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министрын алмаштышыже С.П.Домрачевын мутшо почеш, Кремль моло тоштер семынак пашам ышташ тӱҥалеш. Ныл башньыште республикын вияҥме корныж нерген каласкалыше посна экспозиций-влак верланат. Тудыжым ончаш оксам тӱлыман. А Кремльын пырдыжше мучко да тусо паркыште яра каналташ лиеш. Тӱрлӧ каныме программа-влак ынде рӱдоласе каныме парк гыч тышке кусаралтыт. Кремль ёлка манме мероприятийым палемдыме огыл гынат, У ий йӱдым Кремль кӧргыштӧ каналташат лиеш.
Эльвира Ендылетова.
комментировать (0) |