Ончалза нине рвезе-шамычым. Могай рыҥ, пеҥгыде кап-кылан улыт. Тиде веле мо?! Нуно эше пеш чулым, патыр да чын джентельмен улыт. Келшышт? Тугеже лишкырак палыме лийза. Тиде - Андрей Попёнков, Костя Казанкин, Андрей Кальян (снимкыште шола гыч пурлашке) - «Гром» военный ден патриот клубын кадетше-шамыч. Нунын дене пырля клубыш латкок рвезе коштеш. Чыланат Йошкар-Олаште илат: кӧ рӱдоланан колледжыштыже, училищыштыже, техникумыштыжо тунемеш, а кӧ гын эше школышто веле шинчымашым пога.

Такшым «Гром» – але эше пеш самырык организаций. Военный ден патриот клуб 2005 ий 1 октябрьыште почылтын. Тудын вуйлатышыже – Десантник-влакын Российысе ушемыштын Марий пӧлкажын председательже М.Д.Фаткуллин. Клуб армийыш каяш шушо рвезе-шамычым юж десант войскаште служитлаш ямдыла.

Шукерте огыл «Кугарня» газет редакцийышкына ик серыш толын. Тушто Приморский крайысе Находка олаште илыше марий ӱдырамаш родо-тукымжым кычал муаш полшаш йодын. Авторжо - марий еҥ Семён Михайлович Жуков. Шкеж денат палдарен, кычалше еҥ нергенат мом палымыжым серен колтен.

«Поро кече лийже тыланда, родо-шамыч. Мый пеш тораште илем. Мӧҥгӧ гыч лектын кайымемлан лучко ий темын, тиде жапыште шочмо верышкем ик ганат миен кертын омыл, садлан кызыт чылан мылам родем гай улыда – чонем миен толаш моткоч шупшеш. Тыгаяк шонымаш дене тыште ила эше ик марий ӱдырамаш. Тудат Марий кундемым ончалнеже, но ик родыжымат ок пале, - лудына серышыште да умбакыже саде ӱдырамашын ешыж  нерген пален налына. - Ты ӱдырамаш тыште, Находка олаште, почтальонкылан пашам ышта. Наталья Сергеевна дене пенсий оксам кондымыж годым палыме лийынна. (Мый шкеже 55 ияш пенсийыш лектынам, апшатлан ыштенам да теҥызыште Полярный круг деч йӱдйымакыла коштынам.) Саде почтальонка дене мутланыме деч вара рашеме: тудын ачаже, Сергей Савельевич Чемеков, марла кутырышо руш пӧръеҥ, Кугу Отечественный сар деч вара сусыргышо пӧртылын, шочмо кундемышкыже каен огыл, Владивостокышто илаш тӱҥалын, милицийышке пашам ышташ пурен, следователь лийын. А вара флотышто мотористлан ыштен. Ӱмыржӧ кӱчык лийын, 1962 ий 9 январьыште машина йымак логал колен. Тудын кок ӱдыржӧ кодын. Иктыже – Наташа, 1951 ийыште шочшо, весыже  – Ольга, 1954 ийыште шочшо. Кугуракше Марий Элышке толнем, ала иктаж родо-тукымем, шке вӱрем тушто ила, манеш. Ачажын изаже лийын, тудо руш йылмым туныктышылан ыштен, ала эше школ директорланат тыршен – сайын ок пале.

Аваже, Елена Григорьевна Перепелица, 1999 ийыште шыжым колен, Марий кундем гыч нигӧ денат кылым кучен огыл. Ондак Владивостокышто Читинский уремысе 11-ше №-ан пӧртын ик пачерыштыже иленыт. 26 ий ончыч Находкыш кусненыт. Кызыт Наталья Сергеевнан (марлан кайыме деч вара фамилийже Шестакова лийын) ик ӱдыржӧ (эше икте шукерте огыл колен), ик эргыже, кум ӱдыр ден ик эрге уныкаже-влак улыт. Пелашыже да уныкаже-шамыч дене пырля мый дечем тораште огыл илат.

Наталья ден Ольган ачаштын Йошкар Знамя орден ден «За отвагу» медальже лийыныт. Наташа ты кок наградыж нерген гына палем манеш да тыгак ачаж дене пырля землякше-шамыч деке коштмым шарна. Но тушто мом марла кутыреныт, изи ӱдыр нимом умылен огыл, вет тудлан марий йылмым туныктен огытыл.

Колтем серыш дене пырля ачажын шочмыж нерген свидетельствысе данный-влакым. Сергей Савельевич Чемеков 1926 ий 6 октябрьыште шочын. Тидым Марий Турекысе ЗАГС регистрироватлен. Ачаже, Сергей Герасимович Чемеков, руш. Аваже, Анастасия Илларионовна Чемекова, руш. Шочмо верже: Марий МАССР, Марий Турек район, Ошламучаш (Ашлань-Вершина) ял. Тиде шочмо кагазым Кугу Отечественный сар деч вара 1951 ий 16 июльышто угыч налме. Кычалаш ала полша манын шонен, ты документ шеҥгелне улшо адресымат колтем: МАССР, Марий Турек район, Куршаково ялсовет, Марий Купто ял, Мария Фёдоровна Ендылетова. Тыгак серыш пелен картычке-влакым пыштем...»

Нине шомакым поэт Валентин Колумбын «Тылат, имнем, шӱм-чон гимнем» поэма-шонкалымашыштыже лудаш лиеш. Тушто сылнымутчын чонжо илышын чынже дене кучедалеш, вет тудо пагытыште имньым трактор, машина вашталтеныт. А жапше годым тиде вольык айдемылан шуко сай, кӱлешан сомылым ворандараш полшен. «Йолташ-шамычем, лийза шукын да тӱрлӧ!» - В.Колумбын тиде волгыдо шонымашыже ынде угыч шукталтеш манын ойлаш амал ятыр.    

Угыч илышышкына имне пӧртылеш. Ола ден яллаште кажне ийын ферма, ранчо да имньым кушкыж коштмо (але имнешке) прокат станций-влак шукемыт. Имне туризм ден спорт декат шӱман-шамыч утларак да утларак лектыт. Теве улазын историеш кодшо профессийже таче адак кӱлешаныш савырна. Тыгак ола уремлаште милиционер-влакат, имне ӱмбаке шинчын, ласкалыкым аралаш тӱҥалыныт. 

Алёна Иванова 1-ше классыште тунеммыж годымак икымше почеламутым возен. Тудо куэ нерген лийын да «Ямде лий» газетыште савыкталтын. Тиде сомылым умбакыже шуяш туныктышыжо Зинаида Николаевна Павлова кумылаҥден. Тыге ӱдыр тӱрлӧ ойлымашым, легенда ден преданийым да статьям газетлашке серен шоген. Тудлан тунам историйым, географийым шымлаш, йылме-влакым тунемаш келшен. А 8-ше классыште тунеммыж годым Надя акаже Марий кугыжаныш университетыште почылтшо журналистика пӧлкашке тунемаш кайынеже улмаш, но вес корным ойырен. Тиддеч вара Алёнан кугу шонымашыже шочын: журналист лияш.

Тыге А.Иванова, Сотнур кыдалаш школым да Марий кугыжаныш университетын журналистика пӧлкажым тунем пытарымеке, Марий телевиденийыште корреспондентлан пашам ышташ тӱҥалын. Кызыт тудо увер-аҥарым ямдыла, южгунам «Пошкудем» передачымат ышта, студент лиймыж годым «Шонанпыл», «Тулвий» программа-влакым вӱден.

Пытартыш ийлаште Марий Эл деч тораште тӱшкан илыше марий-влак нерген утларак палаш тӱҥалынна, нунын дене кылнат пеҥгыдем шуын. Ты кундемлашке журналист-влак миен ужын толыт, а артист-шамыч концерт але спектакль дене чӱчкыдынак лекташ тыршат. Кеч-кунамат кеч-кудо марий ялыш миен пурат гынат, чыла вережат калык шокшын да порын вашлиеш. Икмыняр кечылан кодмекат, мӧҥгышкышт ӱжын наҥгаят, лишыл родышт семынак ончен колтат.

Теве Татарстан Республикысе Менделеевск районыш логалмеке, шукышт Элнет ялеш Мальгинмыт дене чарнат. Геннадий Александрович ден Роза Семёновна коктынат марий тӱвырам пагалыше, ял калыкын чоныштыжо тудын деке аклымашым шочыктышо, поснак шочмо калыкын койыш-шоктыш поянлыкшым самырык-влак коклаште шарымаште да арален кодымаште тыршыше еҥ семын утларак палыме улыт. Илышын йодмыж почеш шуко вере тыршеныт гынат, марий тӱвыра деч ик татланат кораҥын огытыл. Нуно верысе кугыеҥ-влакын «Элнет» да йоча-шамычын «Шӱшпык» ансамбльышт-влак дене пашам ыштат. Геннадий Александрович – нине ансамбльым чумырышо да вуйлатыше, а Роза Семёновна – аккомпаниатор. «Элнет» тений мартыште 30 ияш лӱмгечыжым палемдыш. Шагал коллектив тынар жап кӱрылтде пашам ыштен да аралалтын кертеш. Тидыже чынжымак вуйлатышын коллектив верч шӱм йӱлен тыршымыж да йырже улшо еҥ-влакым кумылаҥден моштымыж деч шога.

Надежда Васкановам, сылне, яндар йӱкан мурызым, Йошкар-Олаште эртаралтше концертлаште шукертсек ужын огынал ыле. Теве ынде шоныдымын-вучыдымын вашлийна да, иктым-весым кутыркален, мут йолванам рудаш пижна. «Надежда, эн ондак тыйым чот гына ӧндалам, йӧра,  вет шукертсек ужын огынал. Тугаяк мотор улат, ну, изишак вашталтынат, сай велке. Кузе илет?», - туддеч йодым «Марий Эл радион» пайрем концертыштыже.

«Тыгак Волжский районысо Шарача селаштем илем, нимогай тора кундемыш каен омыл. Илышыштем вашталтыш лие: эрге икшывем шочо. Тудо эше пелияш веле, Даниил лӱмым пуэнна. Ынде ӱдырамаш семын тичмаш пиалан, кум шочшан ава улам.  Кугырак эргым, Дима, 15 ийым темыш, Диана ӱдырем - 10 ияш. Даниилын шочмыжо  еш пиалыш волгыдо тулым пуртыш, чыланат моткоч йывыртенна. А кызыт мураш ӱжыныт - толынам,  шке велне  Пеледыш пайремышкат лектынам ыле. Телым веле каненам», - шыргыжалын вашештыш Надежда.

Надежда Васканова Карай ялеш шочын-кушкын. Лывырге кап-кылже да йоҥгыдын, яндарын йоҥгалтше йӱкшӧ сылнылык тӱняш корным почыныт. Йошкар-Оласе И.С. Палантай лӱмеш тӱвыра ден сымыктыш колледжым тунем лектын, тушто хор-дирижер пӧлкаште шинчымашым шуарен. Эстрада аланыште шке лӱмжым муын, шуко мурым хитыш савырен.   2007 ийыште черетан «Ший памаш» муро конкурсышто икымше верым налын. 2008 ийыште марий тӱвырам арален, нӧлтен шогымыжлан Марий Эл Правительствын Почётан грамотыж дене палемдалтын.

«Рӱдола воктеке илаш куснымо нерген шоненат омыл. Мылам чонемлан ялысе шӱлыш моткоч лишыл. Кум ий ончыч чыла шотыштат йӧнан кок пӧлеман пачеран лийна. Алексей пелашем компрессор станцийыште сӧрастарыше сӱретчылан пашам ышта. Тудат усталыкше дене ойыртемалтше айдеме», - умбакше палдарыш Надежда.

Н.Васканова Волжский районысо тӱвыра пӧлкан специалистше, верысе мероприятийым эртарымаште вуйын шога. Тыгодымак республика, регион кӱкшытыштӧ лийше пайремлаштат марий кундемын лӱмжым чапландара.

«Ондак кынелам, омыжат, ӧрам веле, кушко шула. Чыла ыштен шукталтеш,  куатле вийым пуа. Вольыкым ом кучо, пием, пырысем уке, уло поянлыкем – икшывем-влак», – мучашлан каласыш Надежда. 

Надеждалан порын гына кугешнышым. Кум шочшан ава семын мыят тудын пиалжым шижым. Тек чыла сай лиеш: тичмаш еш, пеҥгыде тазалык да шуко у муро.

Татьяна Пчёлкина.